देवानां साक्षात्साक्षिणां च वसिष्ठस्य च सन्निधौ महातपस्वी कौशिकः त्रिशङ्कुम् शरीरेणैव स्वर्गं प्रति उद्धृतवान्। तस्य पत्न्याः सत्यरथायाः, या कैकेयीकुले जाता, निष्पापः पुत्रः हरिश्चन्द्रः अभवत्। स एव राजा हरिश्चन्द्रः त्रिशङ्कोः पुत्ररूपेण विख्यातः, स राजसूयमेधं कृत्वा सार्वभौमः समभवत्। तस्य हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः रोहितः नाम राजकुमारः अभवत्, रोहितात् हरितः, हरितात् चाञ्चुः, यः हारित इति प्रसिद्धः। तस्मात् चाञ्चोः विजयो नाम ऋषिश्रेष्ठः पुत्रः अभवत्, स विजयी सर्वां पृथिवीं विजित्य विजयो नाम प्राप। तस्य विजयस्यान्वये रुरुकः धर्मवित्तमो राजा पुत्रः अभवत्, रुरुकस्य पुत्रः वृकः, वृकात् बाहुः अभवत्। तं बाहुं हैहयाः तालङ्घाश्च राज्यात् निष्कास्य, तस्य भार्या गर्भिणी सती और्वस्य आश्रमं प्रविवेश। स धर्मात्मा सत्यसंधश्च कृतयुगे वर्तमाने स्थितः, तस्य बाहोः पुत्रः सगरः विषेण सह गर्भे समुत्पन्नः। सा और्वस्य आश्रमे प्रविश्य भार्गवस्य रक्षया सगरः अग्न्यस्त्रं भार्गवात् प्राप्तवान्। ततः सगरः तालेङ्घान् हैहयान् च हत्वा भूमिं विजित्य, धर्मात्मा सगरः शाकान्, पल्लवान्, क्षत्रियान्, पारदान् च धर्मात् अपास्य, पृथिवीं विजितवान्। कथं सगरः विषेण सह जातः, किमर्थं च स शाकादीन् क्षत्रियान् धर्मात् निष्कासितवान्—इति पृष्टं। धर्मात्मा राजा सगरः क्रुद्धः सन् शाकादीन् स्वकुलाचारात् निष्कासितवान् इति, तस्य विस्तारतः वर्णनं याचितम्। पूर्वं बाहोः राज्यं, यः पापाचारी आसीत्, हैहयैः तालङ्घैः शाकैश्च हृतम्। यवनाः, पारदाः, काम्बोजाः, पल्लवाश्च—एते पञ्चगणाः हैहयपक्षपाती युद्धाय समागताः। ततो बाहुः राज्यभ्रष्टः दुःखितया भार्यया सह वनं गतः, तत्र च प्राणान् त्यक्तवान्। तस्य भार्या, या यादववंशजा आसीत्, गर्भिणी तं अन्वगच्छत्; पूर्वं तस्याः सौतेन विषं दत्तम्। सा वनान्ते पत्युः चितां संयोज्य, तत्रैव प्रवेक्ष्यन्ती अभवत्; तदा और्वः भार्गवः तां करुणया निरोद्धुम् आगतः। और्वस्य आश्रमे तस्याः सुतः विषेण सह जातः, महाबाहुः कुमारः सगरः इति नाम्ना। और्वः तस्य महात्मनः जातकर्मादिकं कृत्वा, वेदशास्त्राणि शिक्षयित्वा, अस्त्रं च दत्तवान्। तत् तेजस्वि अस्त्रं, यत् देवानामपि असह्यम्, तस्य बलस्य साहाय्येन स युद्धाय निर्यातः। स रुद्रवद् क्रुद्धः हैहयान् मृगवद् विनाश्य, लोकप्रसिद्धिं प्राप्तवान्। ततः स राजा शाकान्, यवनान्, काम्बोजान्, पारदान्, पन्हवान् च संहारयितुम् उद्यतः। तेषु सगरेण निह्यमानेषु, ते सर्वे मुनिश्रेष्ठं वसिष्ठं शरणं गत्वा प्रणिपेतुः। वसिष्ठः कालज्ञः तेजस्वी तान् त्रात्वा सगरं निगृह्य, तेषां हिंसां न कर्तव्यमिति उक्तवान्। सगरः, आचार्यवचनं शृण्वन् स्वसंकल्पं च अनुस्मरन्, तान् न हत्वा, तेषां रूपं परिवर्तितवान्। शाकानां अर्धमुण्डनं कृत्वा, तान् मुक्तवान्; यवनानां काम्बोजानां च सम्पूर्णमुण्डनं कृतम्। पारदानाम् मुक्तकेशत्वं, पन्हवानां श्मश्रुधारणं च आज्ञापितम्; सर्वे वेदाध्ययनयज्ञादिभ्यः वञ्चिताः। शाकाः, यवनाः, काम्बोजाः, पारदाः, कोणिसर्पाः, माहिषकाः, दर्वाः, चोलाः, सकेरलाः—एते सर्वे क्षत्रियाः आसन्, किन्तु सगरराज्ञा वसिष्ठाज्ञया धर्मात् अपाकृताः। स धर्मविजयी राजा पृथिवीं विजित्य, अश्वमेधयज्ञाय अश्वं विससर्ज। तस्य अश्वस्य विचरणे, स अश्वः पूर्वसागरस्य दक्षिणतीरे गृहीत्वा भूमौ नीतः। ततः राजा पुत्रैः सह भूमिं खनन्, महोदधिं प्राप्तवन्तः। तत्र ते आदिप्रभुं हरिं कृष्णं प्रजापतिं कपिलरूपिणं विष्णुं सुप्तं दृष्टवन्तः। तस्य जागरितस्य तेजसा, सर्वे महर्षयः दग्धाः, केवलं चत्वारः अवशिष्टाः। बरिकेतुः, सुकेतुः, धर्मरथः, पञ्चनदः—एते राजानः तस्य वंशस्य प्रवर्तकाः अभवन्। तस्मै भगवान् हरिः नारायणः अव्यग्रं वरं दत्तवान्—इक्ष्वाकुवंशस्य अक्षयवंशत्वं, अक्षयकीर्तिश्च। प्रभुः तस्मै सुतरूपेण सागरं, स्वर्गे च नित्यवासं दत्तवान्; सागरः च तं राजानं हविषा पूजयामास। तेन स सागर इति नाम प्राप, स च अश्वमेधस्य अश्वं सागरात् पुनः प्राप्तवान्। स महातपाः राजा शतं अश्वमेधयज्ञान् कृतवान्, षष्टिसहस्रं पुत्रान् इति प्रसिद्धम्। कथं सगरस्य षष्टिसहस्रं महाबलपराक्रमीणां पुत्राणां जन्माभूत्, केन प्रकारेण—इति पुण्यश्लोकाः पृच्छन्ति।