तत्र तु इलायाः सैन्यं सुखेन निविष्टमासीत्। सा इला उमावने निवसन्ती पुनः गीतनृत्यक्रीडायामास। सा स्त्रीभावेन व्यवहरन्ती स्वकर्मणः प्रवृत्तिं स्मरन्ती कदाचित् नृत्यकाले स्थित्वा विचित्रं भावं प्रकटयन्ती दृष्या बभूव। तदा बुद्धिमान् बुधः पितरं प्रति गच्छन्निलां विलोक्य मार्गं परित्यज्य तस्याः समीपमुपेत्य इदं वचनं प्रोवाच— “मम भार्या भव, सुखेन तिष्ठ, सर्वेषां प्रियं भव।” इलापि श्रद्धया बुधवचः सम्पूज्य यथोक्तं चकार। सा यक्षिण्याः वचः स्मरन्ती सन्तुष्टा बभूव, हे मुनि। बुधः तु तस्याः स्नेहमनुभूय स्वगृहं नीत्वा तां सर्वेण मनसा प्रीतिं कृत्वा पतिं तुष्टाव। कालान्तरे बुधः प्रीतः प्रियायै वचनमब्रवीत्— “किं ते दातव्यं सौम्ये? यद्वाञ्छसि तन्मे वद।” तस्मिन्नेव क्षणे इलाऽब्रवीत्— “सुतं मे देहि,” सोमपुत्रं बुधं प्रति प्रियतमा स्नेहयुक्ता। बुधः प्रत्युवाच— “एषा ते वाञ्छा न विफला भविष्यति। मम तेजसः स्नेहाच्च ते पुत्रो भविष्यति, क्षत्रियेषु प्रसिद्धः। स सोमवंशकृत् भविष्यति, भास्करसमप्रभः, बृहस्पतिसमबुद्धिः, क्षमया पृथिवीसमानः। युद्धे वीर्ये हरिसमः, रोषे च हविःकविसमाग्निवत्। यदा स महानात्मा बुधपुत्रो जातः, सर्वत्र जयशब्दाः समुत्पेतुः, देवगृहेषु च। बुधस्य पुत्रे जातमात्रे देवेश्वराः तत्र समागताः; अहमपि तत्र प्रीत्या गतवान्, हे विप्र। स पुत्रो जातमात्रः सुस्वरं निनादं कृतवान्; तस्मात् सर्वे मुनयः देवाश्च तं नामदत्तवन्तः— “यतः स महानादं कृतवान्, तस्मात् सः ‘पुरूरवाः’ इति प्रसिद्धिं गमिष्यति।” बुधः अपि स्वगुणिनं पुत्रं राज्यविद्यां सम्यगुपदिश्य, धनुर्वेदं च प्रयोगसहितं दत्तवान्। स पुत्रः शशिवद्वृद्धिं शीघ्रं प्राप, मातरं दुःखार्तां दृष्ट्वा, विनीतः सन् प्रणम्य इलां वाक्यमुवाच— “अम्ब, बुधः मे पिता, तव प्रियपतिश्च; अहं तव धर्मपुत्रः—किं कारणं तव मनसि दुःखस्य?” सा अब्रवीत्— “सत्यं पुत्र, बुधः मे पतिः, त्वं गुणनिधिः; न कदापि मम पतिसुतयोः कृते दुःखं जायते। तथापि किञ्चित् पूर्वस्मिन्काल दुःखं स्मरन्ती पुनः पुनः चिन्तयामि, महाबुद्धे।” पुनः सः पप्रच्छ— “अम्ब, तत्त्वतः तन्मम प्रथमं वद।” इला पुत्रं प्रति उवाच— “कथं रहस्यं वदामि? तथापि पुत्र, शृणु। दुःखसागरमग्नयोः पितृमातृभ्यां पुत्र एव परं नौरूपं भवति।” मातुर्वचनं श्रुत्वा विनीतः सः मातरं प्रणिपत्य पुनरुवाच— “मातर्यथावत् वद।” सा पुरूरवसे इक्ष्वाकुवंशस्य वृत्तान्तं, स्वस्य जन्म, नाम, राज्यलाभं, प्रियपुत्रांश्च न्यवेदयत्। वसिष्ठं कुलपुरोहितं, प्रियं पतिं, स्वपदं, वनगमनं, मन्त्रिणः पुरोहितं च तस्यै न्यवेदयत्। नगरात् प्रेषणं, मृगयायाः प्रीतिं, हिमालयगुहागमनं, यक्षपतिगृहवासं च तस्मै न्यवेदयत्। उमावनप्रवेशं, स्त्रीभावं, महेश्वराज्ञया तत्र नरस्य निषेधं च तस्यै न्यवेदयत्। यक्षिण्याः वचनं, वरदानं, बुधस्य आगमनं, पुत्रोत्पत्तौ हर्षं, अन्यानि सर्वाणि विस्तारतः न्यवेदयत्। सर्वं तत् श्रुत्वा पुरूरवाः मातरं प्रति उवाच— “किं मया कर्तव्यम्? किमाचरन् पुण्यं लभेय?” “यदि त्वमनेन तुष्टोऽसि, मातः, तर्हि पर्याप्तम्; यदि चान्यदस्ति मनसि, तत्रापि मां आज्ञापय।” माता उवाच— “पुंसत्त्वस्योत्तमं रूपं चाहं कामये, परमं राज्यं, तव च विशेषतः पुत्राणां राज्याभिषेकं कामये। दानान्यहं दातुमिच्छामि, यज्ञान् कर्तुमिच्छामि, मोक्षमार्गं चिन्तयितुमिच्छामि; एतत्सर्वं तव अनुग्रहेण साधयितुमिच्छामि। कथं पुंसत्त्वमवाप्यते—तपसा उतान्येन केनचिद्वा? तत्त्वतः मे वद।” सा उवाच— “गच्छ पुत्र, पितरं बुधं पृच्छ; स सर्वं वेत्ति, तव हितं वक्ष्यति।” मातुर्वचः श्रुत्वा, सः ऐलः साक्षात् पितरं बुधं प्रति गत्वा प्रणम्य, मातुः स्वस्य च कार्यं निवेदयत्। बुधः उवाच— “अहं इलां जानामि, पुनर्जन्म च तस्याः, उमावनप्रवेशं, शम्भ्वाज्ञां च। तस्मात् शम्भोः प्रसादेन उमायाश्च कृपया, शापविमोचनं पुत्र, पूजनात् तयोः एव स्यात्, नान्यथा।” सः पप्रच्छ— “कथं तं देवमेकं वा शिवां वा द्रक्ष्यामि? तीर्थयात्रया उत तपसा? पितः, तत्त्वतः वद।” बुधः उवाच— “गच्छ गौतमीं पुत्र; तत्र शिवः सदा विराजते, उमया सहितः, शापविनाशकः वरदश्च।” पितुर्वचनं श्रुत्वा, पुरूरवाः हृष्टः सन्, गौतमीं गङ्गां त्रैलोक्यपावनीम् उपेत्य तत्र तपस्यै प्रययौ।