ततः गन्तुम् इच्छन् अहम् मृगः भूत्वा उमा-वनं प्रविष्टवान्, त्वम् अपि तत्र प्रविष्टा। पूर्वं महेश्वरः एवम् उक्तवान्—"योऽपि अज्ञानात् अत्र प्रविशति, सः नारीत्वं प्राप्नोति। अतः त्वम् अपि नारीत्वं प्राप्तवती, मा शुचः। भाग्यस्य विचित्रगतिं मनीषिणः अपि न जानन्ति।" यक्षिण्याः वचनं श्रुत्वा, सः अश्वारूढः शोकेन पीडितः अभवत्। तं सान्त्वयन्ती यक्षिणी punar एवम् उक्तवती—"नारीत्वम् एव प्राप्तम्, पुनः पुंत्त्वं प्राप्सितुम् मा यतस्व। स्त्रीणां याः कलाः, ताः अधिगच्छ—नृत्यं, गीतं, अलङ्कारः, स्त्री-सौम्यता, स्त्री-क्रीडा, स्त्री-धर्माः च सर्वे।" सर्वं सम्प्राप्य, इला तां यक्षिणीं उवाच—"कः पतिः? किं कर्तव्यम्? कथं पुंत्त्वं पुनः प्राप्यते? इदं मे ब्रूहि शुभे, दुःखिता अस्मि। दुःखार्तानां दुःखहरणात् अन्यत् श्रेष्ठं नास्ति।" यक्षिणी प्रत्युवाच—"एष उमा-वनस्य पूर्वदिशि सोमपुत्रस्य बुधस्य आश्रमः अस्ति, सः सदा पितरं द्रष्टुं यान्ति। एष एव मार्गः, येन बुधः सोमं ग्रहं द्रष्टुं गच्छति, सः सदा तं प्रणम्य गच्छति।" "शान्तः बुधः यदा आगच्छति, तदा त्वं तस्मै आत्मानं दर्शय। तं दृष्ट्वा, शुभे, सर्वान् कामान् प्राप्स्यसि।" इति उक्त्वा, तां सान्त्वयित्वा, सा यक्षिणी अन्तर्धानम् अगच्छत्। तत् यक्षिण्या निवेदितं, यक्षः अपि तेन सुखम् अवाप। इलायाः सैन्यम् अपि तत्र सुखेन स्थितम्। सा इला उमावने नृत्य-गीताभ्याम् पुनः रममाणा वर्तते। स्त्रीभावेन आचरन्ती, स्वकृत्य-क्रमं अनुस्मरन्ती, कदाचित् नृत्यन्ती सा इला। एवम् तस्यां काले, बुधः प्राज्ञः, पितरं द्रष्टुं यायमानः, तां इलां अपश्यत्। तां दृष्ट्वा, सः स्वमार्गं परित्यज्य उपसृत्य ताम् उवाच—"मम पत्नी भव, सुखेन भव, सर्वेषां वल्लभा भव।" इलापि श्रद्धया बुधस्य वचनं स्वीकृत्य तथैव आचरत्; यक्षिण्याः वाक्यं स्मरन्ती, तुष्टा अभवत्। बुधः तां स्वगृहं नीत्वा, तस्याः स्नेहं भुङ्क्ते स्म। सा अपि सर्वेण मनसा पतिं तुष्टाव। कालान्तरे, तुष्टः बुधः प्रियतमे इदम् उवाच—"किं दातव्यम्? मनसि यत् प्रियं अस्ति, तत् वद।" स एव कालः, इला उवाच—"मम पुत्रं देहि," सोमपुत्रं बुधं प्रति। बुधः प्रत्युवाच—"मम बल-स्नेहयोः कारणात्, एषा वाञ्छा निःसन्देहं फलीभविष्यति; अतः ते पुत्रः भविष्यति, यः क्षत्रियेषु कीर्तिमान् भविष्यति।" "सः सोमवंशस्य कर्ता, तेजस्वी, सूर्यसमानः, बृहस्पतेः तुल्यबुद्धिः, क्षमया धरणिसमः। रणधैर्ये हरिसमः, क्रोधे हुताशनवत्।" यदा बुधस्य महात्मनः पुत्रः जातः, सर्वत्र जयध्वनिः अभवत्, देवानां गेहे अपि। पुत्रे जातमात्रे, देवानाम् अधिपतयः तत्र समागताः; अहम् अपि तत्र प्राप्तवान्, प्रमोदितः। सः पुत्रः जातमात्रः, उच्चैः रुरोद; तस्मात्, सर्वे मुनयः देवाश्च तं नाम्ना "पुरूरवाः" इति चक्रुः, यतः सः महतीं रुतिं कृतवान्। सर्वे तुष्टचित्ताः तस्मै तत् नाम दत्तवन्तः। बुधः अपि स्वपुत्रं धर्मात्मानं राजविद्यया उपशिक्षयत्, धनुर्वेदं च सम्पूर्णोपयोगेन दत्तवान्। सः शीघ्रं वर्धितः, शुक्लपक्षे चन्द्रमाः इव। सः पुत्रः, मातरं दुःखितां दृष्ट्वा, विनीतः, प्रणम्य इलां इदं वचनं उवाच— "मातः, बुधः मम पिता, तव प्रियतमः पतिः च; अहम् अपि धर्मपुत्रः। किमर्थं त्वं मनसि दुःखं वहसि?" सा उवाच—"सत्यं पुत्र, बुधः मे पति, त्वं गुणनिधिः; न कदापि पतिसुतयोः कारणात् चिन्ता अस्ति।" "तथापि, किञ्चित् पूर्वदुःखम् अनुस्मरन्ती, तद् पुनः पुनः चिन्तयामि, महाबाहो।" इति सा पुत्रं प्रति उक्तवती। "मातः, तत् एव आदौ यत् मम, तद् कथय," इति सः पुनः प्रार्थयामास। इला उवाच—"कथं गूढं वचनं वदामि? तथापि पुत्र, वक्ष्यामि। दुःखसिन्धौ निमग्नानां पितृमातृणां पुत्रः एव श्रेष्ठनौका।" मातुः वचनं श्रुत्वा, सः विनीतः मातरं पादयोः पतित्वा उवाच—"यथावत् वद, मातः।" सा पुरूरवसे इक्ष्वाकुवंशम्, स्वजननं, नाम, राज्यप्राप्तिं, प्रियपुत्रांश्च सर्वं निवेदयामास। स्मारयामास च—कुलपुरोहितं वसिष्ठं, प्रियं पतिं, स्वस्थानं, वनगमनं, मन्त्रिणः पुरोहितं च। नगरात् प्रेषणं, मृगयायाः प्रीतिं, हिमालयगुहासु गमनं, यक्षाधिपतेः गृहे वासं च उक्तवती। उमावनप्रवेशं, पूर्णं नारीत्वं, महेश्वरस्य आज्ञया तत्र पुंत्त्वनिषेधं अपि उक्तवती। यक्षिण्याः वचनं, वरदानेन, बुधागमनं, पुत्रोत्पत्तौ हर्षं, अन्यं च सर्वं विस्तारतः निवेदयामास। एवं सर्वं श्रुत्वा, पुरूरवाः मातरं उवाच—"किं करवानि? किम् कृत्वा पुण्यं प्राप्नुयाम्?" "यदि एतेन तुष्यसि, मातः, तर्हि एष एव पर्याप्तम्; यदि किञ्चित् अन्यत् मनसि अस्ति, तत्रापि मां आज्ञापय।