सर्वथा पतिस्मृत्य वचनानि, सा तदा राज्ञे सम्यक् उक्तवती। तदा या सुकुमारिका अश्वारूढा एकाकिनी यत्र गच्छति, पुरुषवेषधारिणी या कस्य अनुसरणं करोति, हे इला!—इति राजा पृष्टवान्। यक्षिण्याः वचनानि श्रुत्वा, राजा इला, कोपवशात् तां यक्षिणीं तिरस्कृत्य पुनः मृगं पप्रच्छ। तत्रापि यक्षिणी पुनः उक्तवती—"हे इला, किमर्थं माम् अवलोकयसि?"—इति श्रुत्वा सः धनुः गृहीत्वा अश्वारूढः स्थितः। त्रैलोक्यविजयी राजा कोपितः धनुर्धारणं प्रदर्शयन् पुनः तां महात्मनं इला स्वयं सम्बोधितवती। "पृष्ठतः पश्य, ततः सत्यवतीं मम वचनं शृणु; मिथ्या नास्ति।"—इति उक्त्वा, राजा तस्याः बाहुयोः मध्ये उच्चस्तनौ दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। "किम् इदं मे जातम्?"—इति सः मोहितः अभवत्। "किम् इदं मे घटितम्? त्वं स्पष्टं जानासि वा? यथार्थं सर्वं कथय; त्वं कः? वद, हे साध्वी।"—इति पप्रच्छ। यक्षिणी उक्तवती—"हिमवतः श्रेष्ठगुहायां मम पति: यक्षाधिपः प्रतिष्ठितः; अहं तस्य पत्नी यक्षिणी। यस्य गुहायां त्वं, हे राजन्, शीतलसुखेन स्थितः, यस्य यक्षः त्वया अज्ञानतः, युद्धं विना, हतः। तस्मात् गन्तुं इच्छन्ती मृगरूपं धृत्वा उमा-वने प्रविष्टा; त्वं अपि प्रविष्टः। पूर्वं महेश्वरः उक्तवान्—'यो अज्ञानतः अत्र प्रविशति, सः नरो स्त्रीत्वं प्राप्नोति।' अतः त्वं स्त्रीत्वं प्राप्तवान्; शोकं मा कुरु। भाग्यस्य अद्भुतानि मार्गाणि ज्ञातुं पण्डिता अपि न शक्नुवन्ति।" यक्षिण्याः वचनानि श्रुत्वा, अश्वारूढः सः राजा दुःखितः अभवत्। तं सान्त्वयित्वा यक्षिणी पुनः उक्तवती—"स्त्रीत्वं एव समुपस्थितम्; त्वं पुंसत्वं पुनः प्राप्तुं न यतस्व। स्त्रीभिः योज्याः कलाः शिक्षस्व—नृत्यं, गीतं, अलङ्कारः, स्त्रीसौम्यता, स्त्रीक्रीडा, स्त्रीधर्माः च।" सर्वं प्राप्त्वा, इला यक्षिणीं पप्रच्छ—"कः पतिः? किम् कर्तव्यम्? पुंसत्वं कथं पुनः प्राप्यते? हे शुभे, दुःखार्ताय विशेषतः एतत् कथय। दुःखितस्य दुःखहरणात् श्रेष्ठं अन्यत् नास्ति।" यक्षिणी उक्तवती—"सौमपुत्रः बुधः अस्य वनस्य पूर्वदिशि आश्रमं कृतवान्; सः सदा पितरं सोमं द्रष्टुं गच्छति। एतेन एव मार्गे बुधः सोमं द्रष्टुं गच्छति, सदा नमः कर्तुं अपि। यदा बुधः शान्तः आगच्छति, तदा आत्मानं दर्शय; तं दृष्ट्वा, हे शुभे, सर्वकामान् प्राप्स्यसि।" तं सान्त्वयित्वा यक्षिणी अदृश्याभवत्; यक्षिणी एतद् यक्षाय निवेद्य तं सुखं प्राप्तवती। इलायाः सेना तत्र सुखेन स्थिताः; इला स्वयं उमा-वने नृत्यं गीतं च पुनः कृतवती। स्त्रीरूपेण आचरन्ती, स्वकर्मपथं स्मरन्ती, कदाचित् इला नृत्यकाले। बुधः, धीरः, पितरं गन्तुं इच्छन्, तां इलां दृष्ट्वा मार्गं त्यक्त्वा समीपं आगच्छत्; बुधः उक्तवान्—"मम पत्नी भव, सुखेन भव, सर्वेषां प्रिया भव।" इला श्रद्धया बुधस्य वचः स्वीकृत्य तदनुसारं आचरितवती; यक्षिण्याः वचनं स्मृत्वा तुष्टिः प्राप्तवती, हे मुने। बुधः तस्या: स्नेहं अनुभवन्, ताम् उत्तमगृहं नीतवान्; सा सर्वहृदया पतिं तुष्टवती। कालात् बुधः तुष्टः प्रियायै उक्तवान्—"किम् दातव्यम्, हे सौम्ये? यद् मनसि प्रियं तत् वद।" तस्मिन्नेव क्षणे, इला बुधं सौमपुत्रं प्रियम् उदारं च पप्रच्छ—"मम पुत्रं देहि।" बुधः उक्तवान्—"एतत् निःशल्यं, मम बलस्नेहात् संभवति; अतः पुत्रः तव भविष्यति, क्षत्रियेषु प्रसिद्धः। सः सोमवंशकर्त्ता भविष्यति, तेजस्वी सूर्यवत्, बृहस्पतिसमानः बुद्ध्या, पृथिवीसमानः क्षमया। युद्धे वीर्ये हरिसमानः; क्रोधे यज्ञाग्निसमानः।" यदा बुधस्य महात्मनः पुत्रः जातः, तदा सर्वत्र जयघोषः अभवत्, देवगृहे अपि। यदा बुधस्य पुत्रः जातः, तदा देवाधिपतयः समागच्छन्; अहं अपि तत्र आगच्छं, हे विप्र, हर्षपूर्णः। पुत्रस्य जन्मसमये, सः उच्चस्वरेण रोदितवान्; ततः सर्वे संतीर्णाः ऋषयः देवाः च उक्तवन्तः—"यस्य क्रन्दनं महत्, तस्मात् सः पुरूरवः इति नाम भविष्यति।" एवं सर्वे हृष्टहृदयाः तस्य नाम दत्त्वा। बुधः अपि पुत्रं धर्मिष्ठं राजविद्यायाः शिक्षां दत्तवान्; धनुर्वेदं च प्रयोगेन सह दत्तवान्। सः शीघ्रं वर्धितः, शुक्लपक्षे चन्द्रवत्; मातरं दुःखार्तां दृष्ट्वा, सः बुद्धिमान् पुत्रः विनीतहृदयः, इला मातरं नमस्कृत्य उक्तवान्—"मम पिता बुधः, तव प्रियः पति; अहं धर्मज्ञः पुत्रः—किमर्थं तव चित्तवेदना?" इला उक्तवती—"सत्यं पुत्र, बुधः मम पति, त्वं गुणनिधिः; न कदापि पतिपुत्रयोः दुःखं मम भवति। तथापि, पूर्वं दुःखं स्मृत्वा पुनः पुनः चिन्तयामि, हे महात्मन्।"—इति पुत्राय उक्तवती।