चन्द्रशेखरः करुणया उमावनस्य प्रवेशे निषेधं दत्तवान्। तदा यक्षः प्रियतमा-वियोगेन संतप्तः, मनुष्यरूपेण किम् करिष्ये इति चिन्तयन्, प्रियतमा-स्नेहबाधितः, उमावनं न गन्तव्यमिति निश्चयमकरोत्। पति-वचनं श्रुत्वा, रूपान्तर-शालिनी यक्षिणी, विशालनेत्रा मृगीरूपा सञ्जाता, इलस्य पुरतः प्रकटिता। यक्षः तत्र स्थितः, तस्य मृगिं दृष्ट्वा, शिकार-भावेन मनः आकृष्टम्। एकाकी अश्वारोहः, तां मृगीं अनुसरन् निर्गतः; सा शनैः शिकारोत्सुकं राजानं आकर्षयामास। सा शनैः उमावनं प्रति गतवती; मृगी कदाचित् दृश्यते, कदाचित् अदृश्यते। भयात् स्थित्वा, चलित्वा, धावित्वा, चञ्चलनेत्रा मृगी इलं उमावनं प्रति आकर्षयामास। इला अश्वारोहः उमावनं प्राप्तवान्; तस्य वनं प्रविष्टं ज्ञात्वा, यक्षिणी तं परिचिन्त्य, मृगीरूपं परित्यज्य, दिव्यरूपं धृत्वा अशोकवृक्षस्य समीपे स्थितवती। सा दिव्यगन्धयुक्ता, तन्वी, सुरूपा, अशोकशाखायाः स्पर्शं कृत्वा, स्वकार्यं साधितवती। राजानं अश्वारोहं, श्रान्तं, मृगीं चञ्चलनेत्रं पश्यन्तं दृष्ट्वा, यक्षिणी हास्यं कृतवती। सा पतिवचनं स्मृत्वा, तदा राजानं सम्बोधितवती—"सुकुमार, अश्वारोहः, एकाकी कुत्र गच्छसि? पुरुषधारिणी, कं अनुसरति, हे इला?" एवं इलं सम्बोधितं वचनं श्रुत्वा, राजा क्रोधवशात् यक्षिणीं तिरस्कृत्य, पुनः मृगीं पप्रच्छ। यक्षिणी पुनः उक्तवती—"हे इला, किमर्थं मां पुनः पुनः पश्यसि?" तस्य वचनं श्रुत्वा, सः धनुर्धरः अश्वारोहः स्थितः। त्रैलोक्यविजयी राजा क्रुद्धः धनुः प्रदर्शयामास; पुनः सा महात्मनं इलं स्वयं सम्बोधितवती—"पृष्ठतः पश्य, ततः सत्यं वद, नासत्यं।" ततः राजा तस्याः बाहुमध्यं उन्नतस्तनं दृष्ट्वा—"किमिदं मम अभवत्?" इति विस्मितः। "किमिदं मम अभवत्? त्वं स्पष्टं जानासि वा? सर्वं यथार्थं वद। त्वं कः? वद, हे साधु।" इति पप्रच्छ। यक्षिणी उक्तवती—"हिमवतः श्रेष्ठगुहायां मम पति, यक्षश्रेष्ठः, वासं करोति; अहं तस्य पत्नी यक्षिणी। यस्य गुहायां त्वं सुखेन उपविष्टः, यस्य यक्षः त्वया अज्ञानात्, युद्धं विना हतः। तस्मात् निर्गमनाय मृगीरूपं धृत्वा उमावनं प्रविष्टवती; त्वं अपि प्रविष्टः। पूर्वं महेश्वरः उक्तवान्—'यः अज्ञानात् इह प्रविशेत्, सः पुरुषः स्त्रीत्वं प्राप्नोति।' अतः त्वं स्त्रीत्वं प्राप्तवान्; शोकं मा कुरु। भाग्यस्य विचित्रगतिं विद्वांसः अपि न वेदितुं शक्नुवन्ति।" यक्षिण्याः वचनं श्रुत्वा, इला अश्वारोहः दुःखितः अभवत्; यक्षिणी तं सान्त्वयित्वा पुनः उक्तवती—"स्त्रीत्वं जातम्; पुरुषत्वं पुनः प्राप्तुं न यत्नं कुरु। स्त्रीणां योग्यकलाः शिक्षस्व—नृत्यं, गीतं, अलंकरणं, स्त्रीलालित्यं, स्त्रीक्रीडा, सर्वं स्त्रीधर्मं।" सर्वं प्राप्त्वा, इला यक्षिणीं पप्रच्छ—"कः पति? किं कर्तव्यम्? पुरुषत्वं कथं पुनः प्राप्यते? दुःखितस्य दुःखोपशमं श्रेयः अन्यत्र नास्ति।" यक्षिणी उक्तवती—"सौम्यपुत्रः बुधः अस्य वनस्य पूर्वदिशि आश्रमं कृत्वा वसति; सः सदा पितरं सोमं द्रष्टुं गच्छति। एषः मार्गः बुधः सोमग्रहं द्रष्टुं गच्छति, सदा प्रणामं कर्तुं। यदा बुधः शान्तः आगच्छति, तं दर्शय; तं दृष्ट्वा, हे भाग्यवती, सर्वं कामं प्राप्स्यसि।" तदा यक्षिणी सान्त्व्य, अन्तर्धानं गतवती; यक्षिणी तं सर्वं निवेद्य, यक्षः अपि सुखं प्राप्तवान्। इलायाः सैन्यं तत्र सुखेन स्थितम्; इला स्वयं उमावने नृत्यं गायन् पुनः स्थितवती। स्त्रीरूपेण आचारं कृत्वा, स्वकृत्यं स्मृत्वा, कदाचित् नृत्यं कुर्वन्त्या इलायाः बुधः पितरं गन्तुं इच्छन्, तां दृष्ट्वा मार्गं परित्यज्य, समीपं आगत्य, उक्तवान्—"मे पत्नी भव, सुखं कुरु, सर्वेभ्यः प्रियं भव।" इलायाः श्रद्धया बुधवचनं स्वीकृत्य, तदनुसारं आचरितवती; यक्षिण्याः वचनं स्मृत्वा, प्रहृष्टा अभवत्। बुधः तस्याः स्नेहं आस्वाद्य, तां स्वश्रेष्ठगृहं नीतवान्; सा सर्वहृदयेन पतिं प्रीतवती। दीर्घकालं गत्वा, तुष्टः बुधः प्रियतमां पप्रच्छ—"किं ददामि, हे सौम्ये? मनसि किं प्रियं अस्ति?" तदा इला उक्तवती—"पुत्रं देहि," सोमपुत्रं बुधं प्रियं प्रियम्। बुधः उक्तवान्—"मम बलस्नेहात् एषः निश्चलः; अतः ते पुत्रः भविष्यति, क्षत्रियेषु प्रसिद्धः। सः सोमवंशकर्ता भविष्यति, सूर्यसमः दीप्तिमान्, बृहस्पतिसमः बुद्धिमान्, पृथिवीसमः धैर्यवान्।" एवं उमावनस्य अद्भुतकथायां, इला स्त्रीत्वं प्राप्त्वा बुधस्य पत्नी अभवत्, पुत्रं च प्राप्नोत्, सोमवंशस्य प्रतिष्ठाता जातः।