यक्षाणां विविधप्रकाराणां विजयं कृत्वा, स राजा दशरात्रं तत्र स्थितवान्। तदा यक्षाधिपः, मृगस्वरूपं धारयन्, स्वया भार्यया सह वनं प्रविष्टः। गृहं सेवकांश्च ह्रासं प्राप्य, स दुःखितः वनं प्रविष्टवान्। चिन्तायुक्तः, प्रियायाः यक्षिण्याः, या हरिणीस्वरूपं धारयति, समागतः इदं उवाच— "एष राजा, प्रिये, दुःखितः, तस्य मनः विपत्तौ लग्नम्। कथं स आपत्तिं प्राप्नोति? तस्य उपायः चिन्तनीयः। पृथिव्याः सर्वराज्ञां राज्यं अन्ते पापं दुःखं च प्राप्नोति। शुभभ्रुवे, वने गच्छावः, त्वं रम्यहरिणी भव।" तत्र, राजा नूनं प्रवेशिष्यति, स्त्री उत्पन्ना भविष्यति। त्वं कर्तव्यम्, सौम्ये, एष मम न युक्तम्। अहं पुरुषः, पुनः त्वं स्त्री यक्षिणी च। किमर्थं त्वं उत्तमं उमावनं न गच्छसि? यद्यपि गच्छसि, दोषः कः? सत्यं वद। महान् हिमवद्गिरिः, शिवः उमया सह विहरति, देवैः परिचारकैः च अनुगतः। एकदा पार्वती शंकरं रहस्ये उवाच— "स्त्रीणां स्वभावः एषः—रमणीयता रक्षितव्या। तस्मात् तव आज्ञया मम स्थानं रक्षितव्यम्। देवानां नाथ, यथा श्रुतं उमावनं मे दत्तव्यं; त्वया विना, न गणेशः, न कार्त्तिकेयः, न नन्दी।" "यः इह प्रवेशति, प्रभो, स्त्री भविष्यति।" एवं सोमशेखरेण उमावनस्य आज्ञा दत्ता। "किं करिष्यामि, प्रिये, पुरुषः सन् तव प्रेमेण पीडितः? तस्मात् उमावनं न गन्तव्यम्।" पत्युः वचः श्रुत्वा, यक्षिणी, रूपपरिवर्तनकुशलः, हरिणी वर्तुललोचना अभवत्, इलायाः पुरतः प्रादर्शयत्। यक्षः तत्र स्थित्वा, तस्य कालस्य इलायाः हरिणीं दृष्टवान्; तस्य मनः मृगयायां लग्नम्, विशेषतः हरिणीं दृष्ट्वा। एकः अश्वारूढः, स राजा हरिणीं अनुगच्छन् निर्गतः। सा शनैः राजा, मृगयालोलः, आकर्षयत्। सा शनैः उमावनं नाम स्थलं अगच्छत्; हरिणी तस्य दृष्टे अदृश्यत्वं प्राप, कदा दृष्टा, कदा अदृष्टा। सा स्थिता, चलिता, भयात् धावन्ती च, हरिणी चपललोचना तं उमावनं प्रति आकर्षयत्। स अश्वारूढः आगच्छन् उमावनं प्राप्तवान्; तं उमावनं प्रविष्टं ज्ञात्वा, यक्षिणी तं चिन्तयामास। हरिणीरूपं त्यक्त्वा, यक्षिणी, यथेष्टस्वरूपधारिणी, दिव्यरूपं धृत्वा अशोकवृक्षसमीपे स्थितवती। सा शाखां आलम्ब्य, दिव्यगन्धानुलेपिता, तन्वी, दिव्यरूपा, तत्र कार्यं सिद्धवती। राजानं अश्वारूढं श्रान्तं दृष्ट्वा, हरिणीं चपललोचनया पश्यन्तं, सा हास्यं कृतवती। पत्युः वचः स्मृत्वा, सा राजानं इदं उवाच— "सुकुमार, अश्वारूढः, क्व गच्छसि एकाकी? पुरुषवेषधारी, कं अनुगच्छसि, हे इला?" एवं इलायै उक्तं श्रुत्वा, राजा रुष्टः, यक्षिणीं ताडितवान्, पुनः हरिणीं पप्रच्छ। तदा अपि, यक्षिणी उवाच— "हे इला, किं माम् पुनः पुनः पश्यसि?" तस्य वचः श्रुत्वा, स धनुः गृहीत्वा अश्वारूढः स्थिता। क्रुद्धः, त्रैलोक्यविजयी धनुः दर्शयत्; पुनः, यक्षिणी स्वयम् महात्मनं इलं उवाच— "पृष्ठतः पश्य, ततः मम सत्यं वचः श्रुणु।" तदा राजा तस्याः बाहुमध्ये उच्चस्तनौ अपश्यत्। "किमेतत् मम अभवत्?"—इति स विस्मितः अभवत्। "किमेतत् अभवत्? किम् त्वं स्पष्टं जानासि? सर्वं यथार्थं वद। त्वं कः? वद धर्मज्ञे।" "हिमवतः उत्तमगुहायां मम पतिः, यक्षाणां प्रभुः, तत्र वसति; अहं तस्य पत्नी यक्षिणी।" "यस्य गुहायां त्वं, राजन्, शीतलतया उपविष्टः, यस्य यक्षः त्वया अज्ञानतः, युद्धं विना, हतः।" "तस्मात् निर्गमनाय, अहं हरिणी अभूत्वा उमावनं प्रविष्टवती; त्वं अपि प्रविष्टः। पूर्वं महेश्वरः उक्तवान्—" "यः अज्ञानतः इह प्रविशति, स पुरुषः स्त्रीत्वं प्राप्नोति। तस्मात् त्वं स्त्रीत्वं प्राप्तवान्; शोकः न कर्तव्यः। भाग्यस्य विचित्रगतिर्न ज्ञायते, अपि च ज्ञैः।" यक्षिण्याः वचः श्रुत्वा, स अश्वारूढः दुःखितः अभवत्; यक्षिणी तं सान्त्वयित्वा पुनः इदं वचनं उवाच— "स्त्रीत्वं जातम्; पुनः पुरुषत्वं प्रापितुं न यत्नः कर्तव्यः। स्त्रीणां कलाः ज्ञातव्याः—नृत्यं, गीतं, अलंकरणं, स्त्रीसौन्दर्यं, स्त्रीक्रीडा, स्त्रीधर्माः च सर्वे।" सर्वं प्राप्य, इला यक्षिणीं उवाच— "कः पतिः? किम् कर्तव्यम्? कथं पुरुषत्वं पुनः प्राप्यते? वद शुभे, विषण्णस्य विशेषतः। दुःखार्तस्य दुःखपरिहारात् श्रेष्ठं नास्ति।" "सोमपुत्रः बुधः, अस्य वनस्य पूर्वे आश्रमं कृतवान्, भाग्यवती; स सदा पितरं पश्यति।" "एष पन्थाः बुधः पितरं सोमं ग्रहं द्रष्टुं याति, सदा नमस्कर्तुं गच्छति।" "यदा बुधः, शान्तः, आगच्छति, तदा आत्मानं दर्शय; तं दृष्ट्वा, भाग्यवती, सर्वकामान् प्राप्स्यसि।" ततः, यक्षिणी तां सान्त्वयित्वा अदृश्यत्वं प्राप्तवती; यक्षिणी तद् उपदिष्टवती, यक्षः अपि सुखं प्राप्तवान्।