तस्य यक्षस्य पत्नी समाना नाम्ना, पतिव्रता धर्मनिष्ठा, तेन सह तस्य रम्ये उत्तमे नगरे निवसति स्म। तया सह स यक्षः बुद्धिमान् मृगस्वरूपधारी, स्वेच्छया वनान्तरे नृत्यगीतादिभिः क्रीडति स्म। एवं स यक्षः मृगस्वरूपेऽपि सर्वं जानाति, किन्तु इला न तु जानाति यक्षेण गुहायाः रक्षणं कृतम्। तस्य यक्षस्य विशालं गृहं विविधरत्नैः विभूषितं, तत्र राजा इला स्वमहत्सैन्येन परिवृतः उपविष्टः आसीत्। स राजा तत्र प्रविष्टः, यक्षस्य बुद्धिमतः गृहे निवसति स्म। यक्षः धर्मविपर्ययेन कुपितः, पत्नी सहितः मृगस्वरूपधारी, चिन्तयामास—"न अहं इलां जयितुं शक्नोमि, न च सः याचितः ददाति। मम गृहं तेन गृहीतम्—किम् अहं करिष्यामि?" इति सः विचारयामास। "कथं मद्यपं युद्धे हन्याम्?" इति चिन्तयन्, यक्षराजः स्वान् वीर्यवान् धनुष्मन्तः यक्षान् प्रेषयामास। यक्षराजस्य आज्ञया ते यक्षाः, युद्धमदेन प्रमत्ताः, इलां समीपं गताः, सर्वे ऊचुः—"एहि अस्मिन्गुहावासात् निर्गच्छ।" यदि त्वं न पलायसे, युद्धे पराजितः, कुत्र गमिष्यसि? यक्षस्य वचनं श्रुत्वा राजा क्रुद्धः युद्धाय प्रवृत्तः। स राजा अनेकविधान् यक्षान् विजित्य, दशरात्रं तत्र स्थितवान्। यक्षराजः मृगस्वरूपेण पत्नी सहितः वनं प्रविष्टः। गृहं सेवकांश्च नष्ट्वा, स यक्षः वनं प्रविष्टः; चिन्तितः सः प्रियायाः मृगीरूपधारिण्याः यक्षिण्याः समक्षं उक्तवान्—"राजा एषः, प्रियं, दुःखितः, तस्य मनः आपद्ग्रस्तम्; कथं सः विपत्तिम् उपगच्छति? उपायः कश्चित् चिन्तनीयः।" पृथिव्याः सर्वराज्यानि अन्ते दुःखदायिनि; "सुन्दरभ्रूः, वनं गच्छाव, त्वं रम्या मृगी भव।" तत्र राजा निश्चितं प्रवेशिष्यति, तदा स्त्री उत्पद्यते; "एतत् त्वया कर्तव्यम्, सौम्ये, मम न शोभते। अहं पुरुषः, त्वं punः स्त्री यक्षिणी।" "किमर्थं त्वं उत्तमं उमावनं न गच्छसि? यदि गच्छसि, दोषः कः? सत्यम् वद।" महान् हिमवद्गिरिः, तत्र शिवः उमया सह विचरति स्म, देवैः गणैः अनुगतः। एकदा पार्वती शिवं रहसि उक्तवती—"स्त्रीणां स्वभावः—सुखं रक्षितव्यम्। तस्मात् तव आज्ञया मम स्थानं रक्षितम् अस्तु।" "देवेश, उमावनं मे दत्तं भवतु, यथा श्रुतम्; त्वं विना, न गणेशः, न कार्तिकेयः, न नन्दी।" "योऽत्र प्रविशति, देव, सः स्त्री भवति।" एवं उमावनस्य आज्ञा चन्द्रशेखरेण दत्ता। "किम् अहं करिष्यामि, प्रियं, पुरुषः सन्, तव प्रेमणा पीडितः? तस्मात् उमावनं न गन्तव्यम्।" पति-वचनं श्रुत्वा यक्षिणी, रूपपरिवर्तनसमर्था, विस्तीर्णनेत्रा मृगी अभवत्, इलस्य पुरतः प्रादुरभवत्। यक्षः तत्र स्थित्वा, तस्याम् काले इलस्य मृगीं दृष्टवान्; तस्य मनः मृगयायाम् संलग्नम्, विशेषतः मृगीं दृष्ट्वा। सः एकः अश्वारूढः, तां मृगीं अनुसरन् निर्गतः; सा शनैः राजा मृगयायाः उत्सुकं आकर्षयामास। सा शनैः उमावनं नाम स्थानं गच्छति स्म; मृगी तस्य दृष्टे अदृश्याभवत्, कदाचित् दृश्यते, कदाचित् न दृश्यते। स्थिता, गता, भीता धावन्ती, चञ्चलनेत्रा मृगी तं उमावनं प्रति आकर्षयामास। सः अश्वारूढः तत्र आगतः, उमावनं प्राप्तवान्; उमावनं प्रविष्टम् इति ज्ञात्वा, यक्षिणी तं अवगच्छति स्म। मृगस्वरूपं त्यक्त्वा, यक्षिणी यथेष्टं रूपं धारयित्वा, दिव्यरूपधारिणी अशोकवृक्षस्य समीपे स्थितवती। सा तदा दिव्यगन्धेन लेपिता, शोभनाङ्गी, दिव्यरूपा, स्वकार्यं साधितवती। राजा अश्वारूढः, क्लान्तः, मृगीं चञ्चलनेत्रां पश्यन्, तां यक्षिणीं दृष्ट्वा हसति स्म। सर्वं पत्युः वचनं स्मृत्वा, तदा सा राजानं प्रति उवाच। "सुकुमार, अश्वारूढः, एकाकि कुत्र गच्छसि? पुरुषवेषधारी, कं अनुसरति, हे इला?" इति। एवं इलाय संबोधितं वचनं श्रुत्वा, राजा क्रोधेन यक्षिणीं तिरस्कृत्य, पुनः मृगीं पप्रच्छ। यक्षिणी पुनः उवाच—"हे इला, किमर्थं माम् पुनः पुनः पश्यसि?" इति। तस्य वचनं श्रुत्वा, धनुष्पाणिः अश्वारूढः स्थितः। क्रुद्धः त्रैलोक्यविजयी धनुषं दर्शयामास; पुनः सा स्वयं महात्मनं इलं उवाच। "पृष्ठतः पश्य, ततः सत्यं वद, मम वचनं मिथ्या नास्ति।" ततः राजा तस्याः बाहुव्यतरेण उच्चस्तनौ अपश्यत्। "किम् एतद् मयि जातम्?" इति सः मोहितः अभवत्। "किम् एतद् मयि जातम्? त्वं स्पष्टं जानासि वा? सर्वं यथार्थं वद। त्वं कः? वद, धर्मज्ञे।" "हिमवतः उत्तमगुहायां मम पतिः, यक्षराजः, निवसति। अहं तस्य पत्नी यक्षिणी।" "यस्मिन्गुहायां त्वं, हे राजन्, शीतलसुखेन उपविष्टः, यस्य यक्षः त्वया अज्ञानतः, युद्धं विना, हतः।