ततः प्रभृत्य तत् पुण्यस्थानं वृद्धासंगममिति प्रसिद्धं जाता। तत् तीर्थं इला तीर्थं नाम्ना विख्यातम्, यत् जनानां सर्वसिद्धिदं, ब्रह्महत्यादि पापपरिशुद्धिदं, सर्वकामदं च। वैवस्वतवंशे राजा इला नाम्ना अभवत्; सः स्वेन महद्बलसेनया वनं मृगयार्थं जगाम। सः घनवनं प्रविश्य, यत्र नानाविधमृगसंघः, विविधपक्षिसंयुतं, वृक्षगुच्छैः शोभितं, विचरन् अभवत्। सः श्रेष्ठः राजा, मृगयाय मनः कृत्वा, वनं विचरन् स्वमन्त्रिणः सम्बोधितवान्। तत्र सः इला मन्त्रिणः उवाच—"यूयं सर्वे पुत्रेण शासितनगरं प्रतिगच्छत; भूमिं, कोषं, सेनां, राज्यं च तं च रक्षत। वसिष्ठः अपि पितरं यथा, अग्नीन् गृहीत्वा, गच्छतु। अहं बुद्धिमान् पत्नीसहितः वने वासं करिष्यामि।" "यः वनसुखेषु रमते—अश्वः, गजः, मानवः, ये च मृगयायाम् रमन्ते—ते अपि नगरं गच्छन्तु," इति उक्त्वा, तैः 'एवं' इति स्वीकृत्य ते नगरं गताः। इला स्वयं शनैः रत्नमयम हिमवत्पर्वतं अगच्छत्, तत्र सः राजा निवसन् अभवत्। तत्र सः रत्नैः विभूषितं गुहां अपश्यत्; तस्यां यक्षपति: समन्यु नाम्ना प्रसिद्धः। तस्य पत्नी समाना नाम्ना, पतिव्रता, तेन यक्षेण सह रम्ये उत्तमे पुरी निवसति स्म। सः यक्षः, पत्नीसमेता, मृगरूपेण वनं विचरन्, नृत्यगीतैः रमन्। यक्षः तु, मृगरूपधारी अपि, सर्वं जानाति स्म; इला तु न जानाति यक्षरक्षितं गुहां। यक्षस्य विशालं रत्नमयम गृहं, तत्र राजा सेनया सहितः उपविष्टः। सः तत्र वासं कृतवान्, यक्षस्य गृहं गृहीत्वा; यक्षः, धर्मविरोधेन कुपितः, पत्नीसमेता मृगरूपधारी— "इलं जेतुं न शक्नोमि, न च सः याच्यमानः ददाति; मम गृहं तेन गृहीतम्—किम् करवाणि?" इति चिन्तयामास। "मत्तं युद्धे किम् हन्याम्?" इति विचार्य, यक्षराजः स्वान् वीरान् धनुष्मन्तः यक्षान् प्रेषितवान्। "राजानं इलं, क्रुद्धगजसमानं, युद्धे जित्वा, गृहात् निष्कासयत," इति आज्ञया यक्षराजस्य, ते यक्षाः युद्धमत्ताः इलं गत्वा ऊचुः—"गुहावासात् निर्गच्छ।" "यदि युद्धे पराजितः न पलायसे, तर्हि क्व गच्छसि?" इति यक्षवाक्यं श्रुत्वा, राजा क्रुद्धः युद्धाय प्रवृत्तः। नानायक्षान् विजित्य, दशरात्रं तत्र स्थितवान्; यक्षपति: मृगरूपधारी, पत्नीसमेता, वनं प्रविष्टः। स्वगृहं सेवकांश्च हित्वा, सः वनं प्रविष्टः; चिन्तितः, प्रियायै यक्षिण्यै, मृगीरूपधारिण्यै, उवाच— "सः राजा, हे प्रिये, दुःखितः, दुर्भाग्ये मनः स्थितम्; कथं विपत्तिं प्राप्नोति? उपायः चिन्त्यताम्। सर्वे भूमिपालानां राज्यानि दुःखान्तानि; हे सुशोभने, वने गच्छामः, त्वं रम्यां मृगीं भव।" "तत्र राजा नूनं प्रवेशिष्यति, स्त्री उत्पद्येत; त्वं एतत् कुरु, हे सौम्ये, मम न शोभते। अहं पुरुषः, त्वं पुनः स्त्री, यक्षिणी।" "किम् त्वं उमायाः उत्तमं वनं न गच्छसि? यद्यपि गच्छसि, दोषः कः? सत्यम् उक्तं भवतु।" हिमवत्पर्वते महति, शिवः उमया सह विहरति स्म, देवैः गणैः अनुगतः। एकदा पार्वती शिवं गोप्यं उवाच— "स्त्रीणां स्वभावः—रमणीयता रक्षितव्या। तस्मात् तव आज्ञया मम स्थानं रक्षितं भवतु।" "मम, देवेश, उमावनं देहि, यथा श्रुतम्; त्वं विना, गणेशः, कार्तिकेयः, नन्दिः च न।" "यः इह प्रविशति, देव, सः स्त्री भवति।" एवं उमावनाय आज्ञा दत्ता चन्द्रशेखरेण। "किं करवाणि, प्रिये, पुरुषः सन् तव प्रेमेण पीडितः? अतः उमायाः उत्तमं वनं न गच्छेयम्।" पतिवाक्यं श्रुत्वा, यक्षिणी, रूपधारिणी, मृगीं बभूव, विशालनेत्रा, इलस्य पुरतः प्रादर्शयत्। यक्षः तत्र स्थितः, इलस्य मृगीं तदा अपश्यत्; तस्य मनः मृगयायाम् एकाग्रं, विशेषतः मृगीं दृष्ट्वा। एकाकी अश्वारूढः, राजा तां मृगीं अनुगच्छन् निर्गतः; सा शनैः राजानं मृगयालोलं आकृष्य। सा शनैः उमावनं गच्छत्; मृगी तस्मै अदृश्यं, कदाचित् दृश्यं, कदाचित् न। स्थित्वा, चलित्वा, भीतया धावित्वा, मृगी चञ्चलनेत्रा तम् उमावनं प्रति आकृष्य। सः अश्वारूढः तत्र आगतः, उमावनं प्राप्तवान्; तत्र यक्षिणी तं प्रविष्टं विज्ञाय। मृगीरूपं त्यक्त्वा, यक्षिणी, यथेष्टं रूपं धारयित्वा, दिव्यरूपा, अशोकवृक्षसमीपे स्थित्वा। सा शाखाम् आलम्ब्य, दिव्यगन्धानुलेपिता, सुकुमारी, सुरूपा, तदा स्वकार्यं कृतवती। राजानं अश्वारूढं, श्रान्तं, मृगीं चञ्चलनेत्रां पश्यन्तं दृष्ट्वा, सा हसति स्म।