ततः तव प्रियायाः जलं मन्त्रैः मिश्रितं घटैः सम्यक् समर्प्य अभिषेकम् कर्तव्यम्, यथोचितान् हव्यानि दत्त्वा। तदनन्तरं तव प्रिया भार्या दिव्यरूपा, सुशोभिताङ्गी, सौभाग्यवती, मनोज्ञनेत्रा, सर्वमङ्गलचिह्नैः युक्ता, रम्यरूपं प्राप्तवती भविष्यति। पुनः तव सुन्दरी भार्यया अभिषिक्तः त्वं अपि सर्वमङ्गलचिह्नैः युक्तः, सुन्दररूपं प्राप्स्यसि। गङ्गायाः वचने "तथास्तु" इति उक्त्वा, तयोः उभयोः गौतमीकृपया निर्दिष्टं कृतवन्तौ, तौ उभौ सौन्दर्यं प्राप्तवन्तौ। अभिषेकार्थं यत् जलं उपयुक्तं तत् नदीरूपं प्राप्तम्, हे श्रेष्ठमुने, सा नदी वृध्दा नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। सा वृध्दा नदीरूपेण प्रसिद्धा, तथा गौतमः अपि वृध्दगौतमः इति ऋषिसंघैः कथ्यते; वृध्दा गौतमीं, गङ्गां प्रत्यक्षरूपेण प्रकटितां, सम्बोधितवती। "हे देवि, एषा नदी मम नाम्ना वृध्दा इति प्रसिद्धा भवतु; तव तया सह संगमः सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठः भवतु।" तत्र सौन्दर्यस्य, सौभाग्यस्य, पुत्रपौत्रादीनां वृद्धिः, दीर्घायुः, स्वास्थ्यं, कल्याणं, विजयं, प्रेम च भवति; स्नानेन, दानेन, कर्मणां सम्पादनं च तत्र पितरः अत्यन्तं शुद्ध्यन्ति। गङ्गा तस्यै वृध्दायै, गौतमप्रियायै, "तथास्तु" इति उक्तवती; गौतमेन स्थापितः लिङ्गः वृध्दा नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। तत्र श्रेष्ठमुनिः वृध्दा स्त्रीसहितः आनन्दं प्राप्तवान्; स्नानेन दानेन च तत्र सर्वकामाः प्राप्ताः सन्ति। तस्मात् कालात् तत् तीर्थं वृध्दासंगमम् इति प्रसिद्धं अभवत्। तत्पश्चात् तत् इलातीर्थं नाम्ना प्रसिद्धं, यत्र सर्वसिद्धयः जनानाम् लभ्यन्ते, ब्रह्महत्यादिपापं शुद्ध्यति, सर्वकामाः च प्राप्ताः सन्ति। वैवस्वतवंशे राजा इलः नाम्ना जातः; स महाबलसेनया सह वनं शिकारार्थं गतः। स घनवनं विचरन्, यत्र अनेकाः मृगाः, विविधाः पक्षिणः, वृक्षसमूहैः शोभितम्, तत्र भ्रमन्। स श्रेष्ठराजा, शिकाररुचिः, वनं विचरन्, मन्त्रिणः सम्बोधितवान्। "यूयम् सर्वे नगरं गच्छत, मम पुत्रेण शासितं; भूमिं, कोशं, सेनां, राज्यं च तं च रक्षत।" "वसिष्ठः अपि यथापिता अग्नीन् गृहीत्वा गच्छतु; अहं विवेकी वनं पत्नीसहितः वसिष्ये।" "येषां वनसुखे रतिः अस्ति—अश्वाः, गजाः, मनुष्याः, शिकाररुचिः च—ते अपि नगरं गच्छन्तु।" "तथास्तु" इति उक्त्वा ते निर्गताः; इलः स्वयं शनैः रत्नमयम् हिमवत्पर्वतं गतः, तत्र राजा वासं कृतवान्। तत्र स विविधरत्नैः शोभितां गुहां दृष्टवान्; तस्यां यक्षराजः समन्यु नाम्ना प्रसिद्धः। तस्य भार्या समाना नाम्ना, पतिसंयमव्रतस्था, तेन सह तस्मिन रम्ये उत्तमपुर्यां वसति स्म। स यक्षः पत्न्या सह मृगरूपेण वनं विचरन्, स्वेच्छया नृत्यगीतादिभिः वनं रमणीयं कृतवान्। एवं यक्षः मृगरूपेण अपि सर्वं जानाति, किन्तु इलः न जानाति यत् गुहा यक्षेण रक्षिता। यक्षस्य विशालं गृहं, विविधरत्नैः शोभितम्, तत्र राजा सेनया परिवृतः उपविष्टः। तत्र स राजा यक्षगृहे वासं कृतवान्; यक्षः धर्मविरुद्धेन क्रुद्धः, पत्न्या मृगरूपेण सह—"न अहं इलम् जयितुं शक्नोमि, न च स याच्यमानः ददाति; मम गृहं तेन गृहीतम्—किं कर्तव्यम्?" इति चिन्तितवान्। "कथं मद्यपं युद्धे हन्याम्?" इति चिन्तयन्, यक्षराजः स्वान् वीरान् धनुष्मन्तः यक्षान् प्रेषितवान्। "राजानं इलम्, क्रुद्धगजसमः, युद्धे जित्वा, गृहात् अन्यत्र यथा निष्कासयेत् तथा निष्कासयत।" यक्षराजस्य आज्ञया ते यक्षाः युद्धमत्ताः इलम् आगत्य "एतस्मात् गुहावासात् बहिः आगच्छ" इति उक्तवन्तः। "यदि युद्धे पराजितः न पलायसे, तर्हि क्व गमिष्यसि?" इति यक्षवाक्ये राजा क्रुद्धः युद्धाय प्रवृत्तः। विविधप्रकारान् यक्षान् जित्वा स दशरात्रं तत्र स्थितः; यक्षराजः मृगरूपेण पत्न्या सह वनं गतः। गृहं सेवकांश्च ह्रासयित्वा स वनं प्रविष्टः; चिन्तितः, प्रियायै यक्षिण्यै, मृगीरूपायै, उक्तवान्—"एषः राजा दुःखितः, तस्य मनः विपत्तौ लग्नम्; कथं स आपदं प्राप्नोति? उपायः चिन्तनीयः।" "पृथिव्याः सर्वराज्ञां राज्यं अन्ते दुःखदं, हे सुश्रोणि, वयं वनं गच्छाव, त्वं रम्यां मृगीं भव।" "तत्र राजा निश्चितं प्रवेशिष्यति, स्त्री उत्पद्यते; त्वं एतत् कर्तव्यम्, हे सौम्ये, मम न उचितम्। अहं पुरुषः, त्वं पुनः स्त्री, यक्षिणी।" "किं त्वं उमा-वनं न गच्छेत्? गच्छसि चेत्, दोषः कः? सत्यं वद।" हिमवत्पर्वते शिवः उमया सह सुखेन विचरन्, देवैः गणैः अनुगतः। एकदा पार्वती शङ्करं गोप्यं वाक्यं उक्तवती—"स्त्रीणां स्वभावः एषः: सुखं रक्षितव्यम्। अतः तव आज्ञया मम स्थानं रक्षितं भवतु।" "मम श्रुतं, हे देवाधिप, उमा-वनं देहि; त्वं विना, गणेशः, कार्तिकेयः, नन्दिः च न।" "यः कश्चित् अत्र प्रविशति, हे प्रभो, स स्त्री भविष्यति।