ऋषिणां वचनं श्रुत्वा गौतमः स धर्मपत्नी च महता शोकसंविग्नौ लज्जया चाकुलितौ। तौ तु प्राज्ञः गौतमः भार्यया सह महर्षिं अगस्त्यं पप्रच्छ—"किं नाम देशः किम् वा पुण्यक्षेत्रं यत्र शीघ्रं परमं श्रेयः लभ्यते, यत्र भोगमोक्षौ च सुलभौ? ब्रह्मन्, श्रुतं मया मुनिवचनं—सर्वकामप्रदं गौतमीति न संशयः। तस्मात् त्वं महाबुद्धे, पापनाशिनीं गौतमीं गच्छ; अहम् अपि त्वां अनुगमिष्यामि, यथेष्टं कुरु।" अगस्त्यस्य वाक्यं श्रुत्वा गौतमः वृद्धया भार्यया सह तत्र अगच्छत्। स तु महर्षिः भार्यया सह कठोरं तपः अचरत्। स धर्मात्मा महर्षिः शम्भुं तथा विष्णुं च स्तुत्वा, भार्यायै कृते गङ्गां च तुष्टाव। "शिव, त्वमेव खिन्नचित्तानां शरणं, मृगत्रैणानां शीतलच्छायायुतवृक्ष इव; त्वं सर्वेषां पापहरः, ऊर्ध्वाधमाधम, कृष्ण, क्षामानां वर्षदायको मेघ इव; त्वं वैकुण्ठदुर्गात् निष्क्रमणपङ्क्तिः, अमृततरङ्गिणी नदी च; हे गौतमी, पतितार्तजनशरणं भव।" एवं स्तुत्वा तं प्रसन्ना गौतमी, शरणागतदीनार्तरक्षकत्वात्, हर्षितया गौतमं वृद्धया सह वचः शशंस—"कुम्भैः सम्यगुपचारेण मन्त्रयुततोयेन पत्नीं स्नापय; ततः तव प्रिया भार्या रूपवती, सुलक्षणा, सौभाग्यवती, सुनेत्रा, सर्वमङ्गलचिह्नयुक्ता, रम्यवपुषी भविष्यति। पुनः त्वं अपि तया सुन्दर्या स्नापितः, सर्वमङ्गलचिह्नयुक्तं रूपं प्राप्स्यसि।" गङ्गायाः वचः श्रुत्वा 'एवं भवतु' इति तौ तद्विधिना अकुर्वताम्। गौतमीकृपया तौ उभौ सौन्दर्यं प्राप्नुताम्। यत् स्नानार्थं जलं उपयुज्यते, तत् नदीरूपं प्राप्तं, या वृद्धेति ख्याता। सा वृद्धानदी नाम्ना प्रसिद्धा, गौतमः अपि वृद्धगौतम इति मुनिसमूहेषु विख्यातः। वृद्धा अपि गौतमीं प्रत्यक्षरूपां गङ्गां इदं वचनं अब्रवीत्—"देवि, एषा नदी मम नाम्ना वृद्धा कथ्यतां, तव चास्याः संगमः सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठः भवतु। अत्र सौन्दर्यवृद्धिः, सौभाग्यं, पुत्रपौत्रलाभः, दीर्घायुः, आरोग्यं, कल्याणं, विजयः, प्रेम च भविष्यति; अत्र स्नानदानकर्मभिः पितरः विशुद्ध्यन्ति।" गङ्गा अपि तस्यै वृद्धायै, गौतमप्रियायै, 'एवं भवतु' इति प्रत्युवाच। गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धेति प्रसिद्धं। तत्र स वृद्धया सह महर्षिः परमं सुखं प्राप, तत्र स्नानदानाभ्यां सर्वकामसिद्धिः लभ्यते। तस्मात् कालात् तत् तीर्थं वृद्धासंगमं इति प्रसिद्धं। तदनन्तरं तत् तीर्थं 'इला-तीर्थ' इति विख्यातं, यत्र सर्वसिद्धिदं, ब्रह्महत्यादिपापनाशनं, सर्वकामदं च। वैवस्वतवंशे इति राजा इला नाम जातः। सः महता सेनया वनं मृगयार्थं जगाम। स घनं वनं प्रविश्य, यत्र नानाव्यालसंघातः, विविधपक्षिसंकीर्णं, वृक्षगुल्मशोभितं, विचरन् आसीत्। स राजा श्रेष्ठः, मृगयायां मनः स्थित्वा, मन्त्रिभिः सह तत्र चिन्तयामास—"यूयं सर्वे नगरं गच्छत, यत्र मम पुत्रेण पाल्यते; भूमिं, कोषं, सेनां, राज्यं च रक्षत। वसिष्ठोऽपि पावकान् गृहित्वा पितृवद् प्रस्थितः। अहं तु धर्मपत्नीभिः सह वने वत्स्ये। ये तु वनरम्यतायां रता—अश्वा, गजाः, मानवाः, ये च मृगयारताः—तेऽपि नगरं यान्तु।" 'एवं' इति ते गत्वा, इला शनैः मणिमयगिरिं हिमवन्तं जगाम; तत्र च राजा वासं अकरोत्। तत्र सः मणिमयानां गुहानां मध्ये एकां गुहां ददर्श, यत्र यक्षेश्वरः सामन्युः विख्यातः आसीत्। तस्य भार्या सामना नाम, पतिव्रता, तेन सह तस्मिन्पुरि रम्ये वसति स्म। स यक्षः भार्यया सह मृगरूपेण वनं विचरन्, स्वेच्छया नृत्यगीतादिभिः रममाणः। स यक्षः मृगवपुः अपि तत्त्वं जानाति स्म; किन्तु इला न तद्गुहायाः यक्षरक्षणं अवेदयत्। तत्र यक्षस्य विशालं गृहं मणिमयानां भूषणैः भूषितं, यत्र राजा सेनया परिवृतः उपाविशत्। तत्र स राजा वासं अकरोत्। यक्षः तु धर्मविरुद्धेन क्रुद्धः, भार्यया सह मृगरूपेण चिन्तयामास—"नाहं इलं विजेतुं शक्नोमि, न च सः याचितो ददाति; मम गृहं तेन गृहीतम्—किं करिष्यामि?" इति। "कथं मदमत्तं रणाङ्गणे हन्यां?" इति स यक्षराजः स्वीयान् वीरान् धनुर्धरान् यक्षान् प्रेषयामास। "यूयं रणमत्ताः इलं राजानं जित्वा गृहात् निष्कास्यत, यथा अन्यत्र अपि निष्कास्येत्।" इति। यक्षराजाज्ञया ते यक्षाः रणमत्ताः इलं गत्वा सर्वे ऊचुः—"एतस्माद् गुहावासात् निर्गच्छ।" "यदि त्वं न पलायसे, युद्धे पराजितः, क्व गमिष्यसि?" इति यक्षवचनं श्रुत्वा स राजा कोपसमन्वितः तैः सह युद्धाय प्रवृत्तः।