ततः वाणीदेवी ज्ञानं तुभ्यं दास्यति, अग्निश्च सुन्दरः देवः तव सौन्दर्यं प्रदास्यति। इति वृद्धा स्त्री गौतमं प्रति उक्त्वा, विभावसुं अपि संबोधितवती। प्रार्थ्य, तया मुनिः ज्ञानसौन्दर्यसम्पन्नः कृतः। ततः स ज्ञानलक्ष्मीसौन्दर्ययुक्तः सन्तोषेण वृद्धां स्त्रीं पत्नीं कृत्वा, तया रम्यया प्रियया सह गुफायां बहून् वर्षान् सुखेन व्यतीत्य, सन्तुष्टचित्तः अयच्छत्। एकदा तयोः दम्पत्योः पर्वते गुफायां सुखेन वसतः, शुद्धाः ऋषयः तत्र आगच्छन्। वसिष्ठः वामदेवः च अन्ये महर्षयः पुण्यस्थलान् विचरन्तः तस्य गुफां प्राप्तवन्तः। ऋषीणां आगमनं ज्ञात्वा, गौतमः पत्नीया सह तान् सत्कारं कृतवान्। तत्र किञ्चित् युवा ऋषयः हास्यं कृतवन्तः। ये युवा, यौवनमदन्विताः, मध्यवयस्काः च, गौतमं वृद्धां स्त्रीं च दृष्ट्वा, तौ उपहस्य। "एषः तव पुत्रः वा पौत्रः वा? कथं गौतमः वृद्धः अभवत्? सत्यम् वद, भगवन्," इति द्विजाः हास्यं कृतवन्तः। "वृद्धस्य यौवना स्त्री विषम्; वृद्धायाः यौवानः पुरुषः अमृतम्। विरुद्धयोः युग्मं दृष्टं, चिरकालानन्तरम्," इत्येवं तैः उक्तम्। तयोः दम्पत्योः श्रोतृय, उक्त्वा सत्कृत्य, सर्वे महर्षयः तत्रतः निर्गतवन्तः। ऋषीणां वचनं श्रुत्वा, उभौ दुःखितौ लज्जितौ च अभवत्। गौतमः, प्राज्ञः, पत्नीया सह, श्रेष्ठं मुनिं अगस्त्यं पृष्टवान्। "किं भूमिः वा पुण्यतीर्थं यत्र शीघ्रं परमं लाभः प्राप्तिः, हे प्राज्ञ, यत्र भोगमोक्षौ लभ्येते?" इति पृष्टवान्। "हे ब्रह्मन्, ऋषिभिः उक्तं श्रुतवान्—गौतमीतीर्थे सर्वे इच्छाः पूर्णाः सन्देहः नास्ति।" अतः, "गच्छ, महात्मन्, गौतमीं पापनाशिनीं; अहं तव अनुगच्छामि—यथा इच्छसि तथा कुरु।" अगस्त्यस्य वचनं श्रुत्वा, गौतमः वृद्धया स्त्रीया सह तत्र गतः। सः भगवती पत्नीया सह, तीव्रं तपः कृतवान्। सः शम्भुं तथा विष्णुं स्तुत्वा, गङ्गां अपि पत्नीसुखार्थं तुष्टवान्। "इदं जगति, क्लान्तहृदयाणां तव एव शरणं, हे शिव, मरुभूमौ यात्रिकाणां छायायुततरु इव।" "त्वं सर्वेषां उच्चावचजन्तूनां पापहरः; वर्षायुतमघः कृषिणां मेघः इव, हे कृष्ण, शुष्कदुःखितानां।" "वैकुण्ठगृहात् निर्गमनाय त्वं सीढी; त्वं अमृततरङ्गिणी नदी। हे गौतमी, पतितदुःखितानां शरणं भव।" ततः गौतमी, शरणीयाः, तुष्टा, गौतमं वृद्धया स्त्रीया सह दृष्ट्वा, दुःखात् शरणं प्राप्य, हर्षपूर्णं वचनं अब्रवीत्—"त्वं पत्नीं मन्त्रयुक्तेन जलं घटैः सम्यक् समर्प्य अभिषिञ्च; ततः तव प्रिया—" "सा सुन्दरी, सुशरीरा, सौभाग्यशालिनी, मनोज्ञनेत्रा, सर्वमङ्गललक्षणयुक्ता रम्यरूपं प्राप्स्यति।" "पुनः त्वं अपि पत्नीया अभिषिक्तः, सर्वमङ्गललक्षणयुक्तं सुन्दरं रूपं प्राप्स्यसि।" गङ्गायाः वचने 'तथास्तु' इति उक्त्वा, उभौ यथोक्तं कृतवन्तौ। गौतमीकृपया उभौ सौन्दर्यं प्राप्तवन्तौ। अभिषेककृतं जलं नदी अभवत्, हे मुनिश्रेष्ठ, सा वृद्धा नाम्ना प्रसिद्धा अभवत्। सा वृद्धा नदीरूपेण प्रसिद्धा, गौतमः अपि वृद्धगौतमः इति ऋषिसमूहैः कथितः। वृद्धा गौतमीं, दृश्यरूपगङ्गां, सम्बोधितवती—"हे देवि, एषा नदी मम नाम्ना वृद्धा भवतु; तव तया सङ्गमः सर्वतीर्थेषु श्रेष्ठः भवतु।" "सौन्दर्यं, सौभाग्यं, पुत्रपौत्रवृद्धिः, दीर्घायुः, आरोग्यं, कल्याणं, विजयः, प्रेम च; स्नानेन, दानेन, कर्मणि च, पितरः महतः शुद्धिं प्राप्नुवन्ति।" इति। गङ्गा 'तथास्तु' इत्युक्त्वा, वृद्धा गौतमप्रियाय वृद्धायै अभ्यनुज्ञातवती। गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धा नाम्ना प्रसिद्धम्। तत्र मुनिश्रेष्ठः वृद्धया स्त्रीया सह हर्षं प्राप्तवान्; स्नानदानाभ्यां सर्वे इच्छितं फलम् लभ्यते। तस्मात् तस्मिन् तीर्थे वृद्धासङ्गमं नाम प्रसिद्धम्। तत् इलातीर्थं नाम्ना विख्यातम्, सर्वसिद्धिदं, पापक्षालनं, ब्रह्महत्याादिपापशुद्धिकरं, सर्वकामप्रदं। वैवस्वतवंशे इलः नाम राजा अभवत्; सः विशालसेनया सह शिकारवनं गतः। सः घनवनं विचरन्, विविधपशुसंपन्नम्, नानापक्षिसंकीर्णम्, वृक्षसमूहैः शोभितम्। सः राजश्रेष्ठः शिकाराभिलषितचित्तः वने विचरन्, मन्त्रिणः प्रति उवाच—"सर्वे नगरे गच्छन्तु, मम पुत्रेण पालिते; भूमिं, कोशं, सेनां, राज्यं च तं रक्षन्तु।" "वसिष्ठः अपि अग्निं गृहीत्वा पितरं यथा, नगरे गच्छतु; अहं बुद्धिमान् पत्नीभिः सह वने वसिष्यामि।" "ये वनसुखे रमन्ते—अश्वा, गजाः, मनुष्याः, किञ्चित् शिकारप्रियाः—ते नगरे गच्छन्तु।" 'तथास्तु' इति उक्त्वा, सर्वे निर्गतवन्तः। इलः शनैः रत्नशिलामये हिमवति पर्वते गत्वा, तत्र राजा वासं कृतवान्। तत्र विविधरत्नालङ्कृतां गुहां दृष्टवान्; तत्र यक्षाधिपः सामन्युर्नाम प्रसिद्धः आसीत्।