सा वृद्धा स्त्री, भ्रातुः स्वर्गगमनं स्मृत्वा, ब्रह्मन् प्रति उवाच—"मम भ्राता स्वर्गं गतः, अहं तु अत्रैव स्थितास्मि। न मे अन्यः कश्चिद् व्यवसायः, न जननी, न च पिता। अहं स्वयमेव स्वामिनी, वीर्यशालिनी कन्या चास्मि। अतः, ब्रह्मन्, व्रतेषु स्थिता पतिं इच्छन्ती त्वां गृहाण।" सा पुनः उवाच—"शतसहस्रवर्षायुः अहं, त्वं तु मम अपि वृद्धतरः। अहं तु युवती, त्वं वृद्धः; अस्य योगस्य न उचितत्वं पश्यामि। तथापि त्वमेव मम पतिर् अभवः, अन्यं न पश्यामि। त्वं ब्रह्मणा मम पतिर् दत्तः, अतः त्वं मां न परित्यजेत्। यदि त्वं मां अनङ्गनां, पतिव्रतां च, न इच्छसि, तर्हि तव समीपे एव इदानीं प्राणान् त्यक्ष्यामि।" सा सम्यक् विवेच्य पुनर् अवदत्—"प्रियवियोगात् दुःखं प्राप्य, देहिनां मृत्युः श्रेयः; एवं त्यागे पापं न विद्यते।" एवं वृद्धायाः वाक्यं शृत्वा, गौतमः प्रत्युवाच—"नास्ति मे तपः, न विद्याऽस्ति, न च किञ्चिदस्ति; नाहं तव योग्यः पतिः, न च सौन्दर्यं न च सुखानि मयि। दन्ताः अपि नास्ति, किं करवाणि? न च तपः, न च विद्या। अतः, शुभे, प्रथमं सौन्दर्यं विद्यां च प्राप्य, ततो वचनं पालय; इति वृद्धा द्विजं प्रति अवदत्।" वृद्धा आह—"मम तपसा, द्विजश्रेष्ठ, देवी सरस्वती तुष्टाऽस्ति; अग्निरपि सौन्दर्यदः सौन्दर्यं दत्तवान्। अतः, वाग्देवी तुभ्यं विद्यां दास्यति, अग्निश्च सौन्दर्यं दास्यति।" एवं गौतमं प्रति उक्त्वा, वृद्धा विभावसुम् उपगम्य, प्रार्थयित्वा, तं मुनिं विद्यया सौन्दर्येण च युक्तं कृतवती। ततः स मुनिः, विद्यया श्रीया सौन्दर्येण च युक्तः, सन्तोषेण वृद्धां स्त्रीं भार्यां कृत्वा, तया रम्यया प्रियया सह गुहायां सुखेन वर्षाणि बहूनि न्यवसत्। एकदा तौ दम्पती पर्वतगुहायां सुखेन वसन्तौ, तत्र शुद्धाः ऋषयः आगच्छन्। वसिष्ठः वामदेवः च अन्ये च महर्षयः तीर्थयात्रायाम् तस्य गुहां प्राप्तवन्तः। ऋषीणां आगमनं विज्ञाय, गौतमः भार्यया सह तान् सत्कृत्य, तेषु केचन हसितवन्तः। ये युवा, मदोन्मत्ताः, ये च मध्यमवयस्काः, ते गौतमं वृद्धां च स्त्रीं दृष्ट्वा हसितवन्तः। "एषः तव पुत्रः वा पौत्रः वा? कथं गौतमः वृद्धः जातः? सत्यम् आख्याहि, भगवन्," इति द्विजाः हसितवन्तः। "वृद्धस्य युवती विषम्, वृद्धायाः युवान् अमृतम्; दीर्घकालानन्तरं वयोर्योगमिमं दृष्टवन्तः स्म।" एवं तेषां वचः श्रुत्वा, सत्कृत्य च, सर्वे महर्षयः प्रस्थितवन्तः। तेषां वाक्यं श्रुत्वा, तौ दम्पती दुःखितौ लज्जितौ च, गौतमः तया सह प्राज्ञं अगस्त्यं पप्रच्छ। "किं देशः वा तीर्थं वा यत्र शीघ्रं परमं श्रेयः लभ्यते? यत्र भोगमोक्षौ च सुलभौ स्तः?" "ब्रह्मन्, ऋषीणां वचः श्रुत्वा अहं शृणोमि—गौतमी तीर्थे सर्वकामाः सिध्यन्ति, नात्र संशयः। अतः, महात्मन्, पापनाशिनीं गौतमीं गच्छ; अहं त्वां अनुसरिष्यामि, यथा इच्छसि तथा कुरु।" अगस्त्यस्य वचः श्रुत्वा, गौतमः वृद्धया सह तत्र गत्वा, तया सह उग्रं तपः कृतवान्। स मुनिः शम्भुं, विष्णुं च, गङ्गां च स्त्रियै कृते तुष्टाव। "क्लान्तहृदयानां लोके त्वमेव शरणं, हे शिव, मरुभूमौ यातृणां छायायुततरु इव। त्वं सर्वजनानां पापापहः, ऊर्ध्वाधमयोः, क्षामाणां कृषीवलानां वर्षदायिनं मेघ इव, हे कृष्ण। त्वं वैकुण्ठदुर्गनिर्गमस्य सोपानं, अमृततरङ्गिणी नदी च; हे गौतमी, पतितक्लेशितानां शरणं भव।" ततः तुष्टा गौतमी, शरणागतस्य दुःखितस्य गौतमस्य वृद्धया सह, हृष्टा अभाषत—"त्वं कलशैः मन्त्रयुततोयेन, द्रव्यैः च, भार्यां अभिषिञ्च; तदा तव प्रिया भार्या—" "सा सौम्या, सुशोभना, सौभाग्यवती, मनोहरलोचना, सर्वलक्षणसमन्विता, रम्यरूपा भविष्यति। पुनः त्वं अपि तया सुशोभनया भार्यया अभिषिक्तः, सर्वलक्षणसम्पन्नं रूपं प्राप्स्यसि।" गङ्गायाः वचः श्रुत्वा, तौ यथोक्तं कृत्वा, गौतमीकृपया सौन्दर्यं प्राप्नुतः। तयोः अभिषिक्तस्य तोयं नदी जाता, सा ऋषिसत्तम, वृद्धेति प्रसिद्धा। सा वृद्धा नदी नाम्ना प्रसिद्धा, गौतमः अपि वृद्धगौतम इति ऋषिसङ्घैः कथ्यते; वृद्धा च गौतमीं, मूर्तरूपेण गङ्गां, उवाच— "देवि, एषा नदी मम नाम्ना वृद्धा इति प्रसिद्धा भवतु; तव च तया सह संगमः श्रेयान् तीर्थेषु अस्तु।" "अत्र सौन्दर्यं, सौभाग्यं, पुत्रपौत्रसमृद्धिः, दीर्घायुः, आरोग्यं, कल्याणं, जयः, प्रेम च वर्धिष्यते; स्नानेन दानेन च क्रियाभिः पितरः विशुद्धिं प्राप्स्यन्ति।" गङ्गा तस्यै वृद्धायै, गौतमप्रियायै, 'एवं अस्तु' इति उवाच; गौतमस्थापितं लिङ्गं वृद्धेति प्रसिद्धं। तत्र स मुनिश्रेष्ठः वृद्धया सह सुखं प्राप, स्नानदानेन च सर्वकामान् अवाप।