ऋष्टिषेणस्य प्रियः पुत्रो मम ऋतध्वज इति नाम्ना ख्यातः, धर्मात्मा, बुद्धिमान्, वीर्यवान्, क्षत्रियकर्मसु निष्ठः च। स कदाचित् मृगयावशेन वनं प्रविश्य अस्मिन्गुहायां विश्राम्यत्। स युवा, प्राज्ञः, समर्थः, महाबलसम्पन्नश्च आसीत्। तस्य विश्रामस्य काले दिव्याङ्गना अप्सरसः सुष्यामानाम्ना, गन्धर्वराजकन्या, तं राजानं दृष्ट्वा तं कामयामास; राजा अपि ताम् इच्छामास। एवं स बुद्धिमान् राजा तया सह क्रीडां कृत्वा, कामं निर्वाप्य, तां समनुज्ञाय स्वगृहं प्रतस्थे। ततः सुष्यामायाः अहं जातः, हे तपस्विन्। सा गता सती, मातरि मम इदं वचनमब्रवीत् — “यः कश्चित् अत्र प्रविशति, स एव तव पतिः भविष्यति।” इति उक्त्वा सा जननी मम प्रययौ। त्वमेवात्र प्रविष्टः, अन्यः कश्चन पुरुषः न; अतः त्वमेव पतिः मम विधिना प्रदत्तः। मम पिता अत्रैव अशीतिसहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, तपश्चार्य, स्वर्गं गतः। तस्य स्वर्गगमनानन्तरं अन्यः दशसहस्रवर्षाणि राज्यं चकार। भ्राता अपि स्वर्गं गतः, अहं तु अत्रैव स्थित्वा नान्यं किमपि कर्म करोमि, न माता, न पिता अस्ति मे। अहं स्वयमेव स्वामिनी, क्षत्रियकन्या, व्रतानुष्ठाने स्थिताऽस्मि। अतः त्वं मां पतित्वेन गृहाण, ब्रह्मन्। मम सहस्रवर्षपर्यन्तं आयुः, त्वं तु मत्तः ज्येष्ठः। अहं तरुणी, त्वं वृद्धः; नायं संयोगः उचितः। तथापि त्वमेव मम पतिः विधिना नियुक्तः; अन्यं न पश्यामि। त्वं मम कर्ता, त्वं मम पतिः; अतः मां न परित्यजेत्। यदि च त्वं मां, अनघां, पतिव्रतां, न इच्छसि, तर्हि अहमेव तव पुरतः प्राणान्संजहास्यामि। प्रियविरहदुःखात् मृत्युः श्रेयान्, न च तेन पापं भवति। एवं वृद्धायाः वचनं श्रुत्वा गौतमः उवाच — “न मम तपः, न विद्या, न वित्तम्, न रूपम्; नाहं तव योग्यः पतिः। अहं दन्तहीनः, किं करिष्यामि? न तपः, न विद्या अस्ति मे। अतः, शुभे, पूर्वं रूपं च विद्याम् च सम्पाद्य, ततः वचः सम्पादय” इति वृद्धा द्विजातये उक्तवती। तपसा मया सरस्वती देवी तुष्टाऽस्ति; अग्निर्देवो रूपदः मम रूपं दत्तवान्। अतः वाग्देवी तुभ्यं विद्याम् दास्यति, अग्निर्देवो रूपं दास्यति। इति उक्त्वा वृद्धा गौतमं वाक्यं ब्रुवन्ती विभावसोः प्रार्थना कृत्वा, तं मुनिं रूपविद्यायुक्तं कृतवती। ततः स ज्ञानसम्पन्नः, श्रीमान्, रमणीयः सन्, वृद्धया सह पतित्वेन सुखमवास्यत्। तया सह रम्यया, प्रियया, गुहायां बहून् वर्षान् सुखेन निनाय। कदाचित् तयोः सुखेन गुहायां वसतोः शुद्धाः मुनयः तत्र आगमन्। वसिष्ठः, वामदेवः, अन्ये च महर्षयः तीर्थयात्रायां तस्य गुहां प्राप्नुवन्। मुनीनामागमनं ज्ञात्वा गौतमः भार्यया सह तान् सत्कृत्य, तत्र कश्चन हासः अभवत्। ये युवा, मदोन्मत्ताः, मध्यमवयस्काः च, ते गौतमं वृद्धां च भार्यां दृष्ट्वा हसन्तः ऊचुः — “अयं तव पुत्रो वा पौत्रो वा? कथं गौतमः वृद्धः जातः? सत्यम् वद, शुभे!” इति द्विजातयः हास्यं कुर्वन्तः। “वृद्धस्य तरुण्या विषम्, वृद्धायाः तरुणः अमृतम्; दीर्घकालेन वयोर्योगः दृष्टः” इति अपि केचन ऊचुः। एवं तयोः शृण्वतोः, सत्कारे कृत्वा, सर्वे मुनयः तस्मात् निर्गताः। तेषां वचः श्रुत्वा गौतमः वृद्धया सह दुःखितः, लज्जितः च, मुनिवरं अगस्त्यं पप्रच्छ — “किं नाम देशं वा तीर्थं वा यत्र शीघ्रं परं श्रेयः लभ्यते, सुखमोक्षप्रदं च?” “ब्राह्मण, मुनिभिः उक्तं श्रुतं मया — सर्वकामदुघा गौतमी, संशयो नास्ति। अतः, महात्मन्, गौतमीं पापनाशिनीं गच्छ; अहं त्वामनुगमिष्यामि, यथेष्टं कुरु।” एवं अगस्त्यवचनं श्रुत्वा गौतमः वृद्धया सह तत्र गत्वा, तया सह तपः तीव्रं चकार। स भगवतः शम्भोः, विष्णोः च, स्तुतिं कृत्वा, गङ्गां च तुष्टाव, भार्यायै प्रियं कर्तुम्। “हे शम्भो, संसारिणां दुःखितानां त्वमेव शरणं, यथा शुष्कानां पन्थानां छायायुततरुः। सर्वेषां उच्चावचानां पापहरः त्वमेव, यथा कर्षकाणां वृष्टिदायकः कृष्णः। वैकुण्ठदुर्गादुत्क्रमणस्य पन्थाः त्वमेव, अमृततरङ्गिणी नदी च। हे गौतमी, पतितार्तानां शरणं भव।” एवं गौतम्याः प्रसन्नया, शरणागतस्य दुःखितस्य गौतमस्य वृद्धया सहितस्य प्रति, हर्षपूर्णं वाक्यं उक्तम्।