एवं गौतमः, महात्मा, केवलं अग्निं गायत्रीं च यथाविधि पूजयन् ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्। तस्य आयुः वृद्धिं प्राप्नोत्, दीर्घायुश्च अभवत्; स न विवाहं अकरोत्, न च कश्चन तस्मै कन्यां दत्तवान्। स तु पुण्यस्थानेषु, विविधेषु वनेषु, तीर्थेषु च विचरन्, तत्र तत्र वसन् कालं यापयामास। एवं विचरन् गौतमः शीतगिरौ शरणं गृहीत्वा तत्र स्थिरः अभवत्; तत्र सः लतावृक्षैः शोभितां रम्यां गुहां अपश्यत्। तत्र उपविष्टः, स ब्राह्मणश्रेष्ठः तत्र वासाय निश्चितवान्; तस्य चिन्तयतः, उत्तमां स्त्रीं प्रविशन्तीं अपश्यत्। सा स्त्री कृशा, शिथिलाङ्गी, वृद्धा, तपस्याम् स्थितप्रज्ञा, ब्रह्मचारिणी, विरक्ता, एकाकिनी च आसीत्। तां दृष्ट्वा, गौतमः ऋषिः सम्मानाय उत्थितः; किन्तु गौतमः तं प्रणामयितुं उद्यन्तं ऋषिं निगृह्य अवदत्— "त्वं मम गुरुर्भविष्यसि, न मे प्रणामं कुर्या:। यो गुरुं प्रणमति, तस्य आयुः, विद्या, धनं, यशः, धर्मः, स्वर्गः च नश्यन्ति।" ततः गौतमः आश्चर्येण, अञ्जलिं कृत्वा, तस्यै अभाषत्— "त्वं तपस्विनी, वृद्धा, धर्मे अग्रणी, दिव्यवर्णा; अहं तु युवा अल्पविद्यः। कथं अहं तव गुरुर्भविष्यामि?" तत् श्रुत्वा सा स्त्री अवदत्— "मम प्रियः पुत्रः ऋतध्वजः नाम्ना, ऋष्टिषेणस्य प्रियः; स धर्मज्ञः, बुद्धिमान्, वीरः, क्षत्रियधर्मे रतः कीर्तिमान् आसीत्। कदाचित् शिकारवशात् ऋतध्वजः वनं प्रविश्य, अस्मिन गुहायां विश्राम्यत्। स युवा, बुद्धिमान्, समर्थः, महाबलसम्पन्नः आसीत्; तत्र विश्राम्यतः तं नृपं अप्सराः एकां अपश्यत्। सा सुश्यामा नाम, गन्धर्वराजस्य कन्या आसीत्। तां दृष्ट्वा राज्ञः कामः अभवत्, तथा सा अपि राजानं कामयामास। ततो बुद्धिमान् राजा तया सह क्रीडितवान्; कामं समाप्य, नृपश्रेष्ठः तां त्यक्त्वा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। सुश्यामायाः, हे तपस्विन्, अहं जातः; तस्या निर्गम्य, मम माता माम् इदं उक्तवती— 'यः कश्चन अत्र प्रविशेत्, स तव पतिः भविष्यति।' एवं उक्त्वा, सा माता निर्गता; तस्मात् त्वमेव अत्र प्रविष्टवान्, अन्यः कश्चन न कदापि। मम पिता अशीतिसहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, अत्र तपः कृत्वा, अन्ते स्वर्गं गतः। तस्य स्वर्गगमनानन्तरं, अन्यः दशसहस्रवर्षाणि राज्यं कृतवान्, हे ऋषिश्रेष्ठ। मम भ्राता स्वर्गं गतः, अहं तत्र स्थिता। हे ब्रह्मन्, मम अन्यः कार्यं नास्ति, न माता, न पिता। अहं स्वयमेव स्वामिनी, क्षत्रियकन्या रूपेण स्थितास्मि; तस्मात्, हे ब्रह्मन्, नियमपरायणां पतिं इच्छन्तीं माम् स्वीकुरु। मम आयुः सहस्रवर्षसम्पन्ना; त्वं तु मम आयुषः अधिकः। अहं युवा, त्वं वृद्धः; अस्य योगस्य अयुक्तता। त्वं मम पतिः पूर्वमेव निश्चितः; अन्यं न पतिं मन्ये। त्वं स्रष्ट्रा मम दत्तः; तस्मात् माम् न त्यज। यदि माम् अनविद्धां, सत्यां, न इच्छसि, तर्हि अहं तव साक्षात् जीवितं त्यजामि। जीविनां प्रियवियोगात् मृत्युः श्रेयः; एवं त्यागः पापं न जनयति।" एवं वृद्धायाः वाक्यं श्रुत्वा, गौतमः प्रत्युवाच— "अहं तपस्याहीनः, विद्याहीनः, किञ्चन नास्ति; अहं तव पतिर् न योग्यः, रूपहीनः, सुखविहीनः। अहं दन्तहीनः, किं करिष्यामि? तपो नास्ति, न च विद्या। तस्मात्, हे शुभे, प्रथमं रूपं विद्यां च प्राप्य, ततः वचनं पालय।" इत्येव वृद्धा द्विजातये उक्तवती। सा वृद्धा उक्तवती—"मम तपसा, हे द्विज, सरस्वती देवी प्रसन्ना; तथा अग्निर्देवः रूपदायकः मम रूपं दत्तवान्। तस्मात्, वाग्देवी तव विद्यां दास्यति, अग्निः तव रूपं दास्यति।" एवं गौतमं उक्त्वा, वृद्धा वायुभासुं अग्निं च प्रार्थ्य, ऋषिं विद्यया रूपेण च सम्पन्नं कृतवती। ततः, विद्यायाः, श्रीः, रूपस्य च सम्पन्नः गौतमः, वृद्धां स्त्रीं पत्नीं कृत्वा, गुहायां सुखान्वितः, रम्यायां सह पत्न्या दीर्घकालं सुखपूर्वकं वासं कृतवान्। कदाचित्, पर्वते गुहायां सुखपूर्वं वसन्तौ तौ दम्पती, शुद्धाः ऋषयः तत्र आगच्छन्। वसिष्ठः, वामदेवः, अन्ये च महर्षयः तीर्थयात्रायाम् तस्य गुहां प्राप्तवन्तः। तेषाम् आगमनं ज्ञात्वा, गौतमः पत्न्या सह तान् सत्कारं कृतवान्; तेषु केचित् तं उपहस्यन्। ये युवा, यौवनमदेन मत्ताः, मध्यवयस्काः च, गौतमं वृद्धां स्त्रीं च दृष्ट्वा, हास्यं कृतवन्तः। "एषः तव पुत्रः वा पौत्रः वा? गौतमः कथं वृद्धः अभवत्? सत्यम् वद, हे शुभे," इति द्विजातयः हसन्तः अपृच्छन्। "वृद्धस्य युवा स्त्री विषम्; वृद्धायाः युवा पुरुषः अमृतम्। दीर्घकालानन्तरं वयं विरुद्धयोगं दृष्टवन्तः।" इति केचित् उक्तवन्तः। एवं दम्पत्योः शृण्वतोः, सत्कारं कृत्वा, सर्वे महर्षयः तत्रतः निर्गतवन्तः।