यतः कालात् ततः परमं तीर्थं देवाधिदेवेन प्रेरितं तेन प्रवाहशक्त्या प्रेरितं जगति ख्यातं सञ्जातम्। सा च नदी स्वयमेवामृतस्वरूपा प्रसिद्धा, तस्मात् सा सर्वनदीषु श्रेष्ठा महानदीति कीर्तिता। अथ वयोवृद्धसङ्गमाख्ये तीर्थे, यत्र वर्धेश्वरशिवः स्थितः, तस्य पावनस्याख्यानं पापविनाशनं शृणु। कश्चित् गौतमो नाम वयोवृद्ध इत्याख्यः ऋषिः महान् तपस्वी बभूव। तस्य पुत्रः द्विजन्मा जात्या बाल एव जातः। स तु अनासिकः विकृताकारः जातः, वैराग्याद् तीर्थयात्रायै देशान्तराणि परिभ्रमन्। लज्जया स न गुरुं सम्प्रत्यगच्छत्, न चान्यैः शिष्यैः सहाध्ययनं कृतवान्। तथापि किञ्चित् प्रकारेण तं पिता गौतमः उपनयनेन संस्कृतवान्, ततः सः अपि तपोवनानि परिभ्रमति स्म। दीर्घकालानन्तरं स द्विजः गौतमः केवलं वेदपरिमाणेन जीवितं यापयन्, अध्ययनं न कृतवान्। तस्मिन्न काले गौतमः शास्त्राचारं नाचरन्, किं तु नित्यं व्रतस्थः अग्निहोत्रं प्रचकार। केवलं गायत्रीजपेन स ब्राह्मणसंज्ञां प्राप, तस्य कर्म अग्निपूजनं च गायत्रीजपश्चैव। एवं सः गौतमः ब्राह्मणत्वं प्राप, अग्निगायत्र्योः सम्यगुपासनया महात्मा बभूव। तस्य दीर्घायुष्कत्वं प्राप्तं, सुतः नाभूत्, न च कश्चित् कन्याप्रदाता। सः तीर्थेषु, विविधेषु वनेषु, पुण्याश्रमेषु च वसन्, परिभ्रमन् जीवितं यापयामास। एवं भ्रमन् गौतमः शीतगिरौ शरणं प्राप्य तत्र स्थितवान्। तत्र रमणीयां गुहां लतानवृक्षैः भूषितां दृष्ट्वा, तत्रैव निवसनीयमिति निश्चित्योपविश्य, चिन्तयन् उत्तमां स्त्रीं प्रविशन्तीं अपश्यत्। सा स्त्री कृशा, सिथिलाङ्गी, वृद्धा, तपोनिष्ठा, ब्रह्मचारिणी, वैराग्ययुक्ता, एकान्तवासी च आसीत्। तां दृष्ट्वा स महर्षिः सम्मानाय उत्तिष्ठन्, नमः कर्तुं उद्यतः, तदा गौतमः तमृषिं निवारयामास। "त्वं मम गुरुर्भविष्यसि, न माम् नमः कर्तव्यम्। यो गुरवे नमति तस्य आयुः, विद्या, धनं, यशः, धर्मः, स्वर्गश्च नश्यति।" ततो गौतमः अञ्जलिं कृत्वा विस्मितः तां स्त्रीं प्रोवाच—"त्वं तपस्विनी, वृद्धा, धर्मे श्रेष्ठा च; अहं तु युवा अल्पविद्यः। कथं ते गुरुरस्मि?" सा वृद्धा स्त्री प्रत्युवाच—"मम प्रियः पुत्रः ऋतध्वजः नाम, ऋष्टिषेणप्रियः, धर्मात्मा, बुद्धिमान्, वीर्यवान्, क्षत्रियकर्मनिष्ठश्च आसीत्। कदाचित् मृगयायाः प्रवृत्त्या स वनं प्रविश्य, अस्मिन्गुहायाम् विश्राम्यत्। स युवा, बुद्धिमान्, समर्थः, महाबलसम्पन्नश्च आसीत्। तत्र विश्रान्तः स राजा दिव्यया अप्सरसा दृष्टः। सा अप्सराः सुश्यामा नाम, गन्धर्वराजस्य कन्या। तं दृष्ट्वा राजा तस्याः कामं चकार, सा च तं। एवं स राजा तया सह क्रीडितवान्, कामे पूर्णे स राजा तां त्यक्त्वा स्वगृहम् अगच्छत्। सुश्यामायाः अहं जातास्मि। सा गता सती, मातरं मम माम् अवदत्—'यः कश्चित् अत्र प्रविश्यति, स तव पतिः भविष्यति।' इत्युक्त्वा सा गता। त्वमेवात्र प्रविष्टः, अन्यः कोऽपि न। मम पिता अशीतिसहस्रसंवत्सरं राज्यं कृत्वा अत्रैव तपश्चकार; ततः स्वर्गं गतः। तस्य स्वर्गगमनेनान्यः दशसहस्रवर्षाणि अत्र राज्यं कृतवान्। भ्राता अपि स्वर्गं गतः, अहं तु अत्रैव स्थितवती। न मे अन्यः कश्चित् कर्तव्यः, न माता, न पिता। स्वयं स्वामिनी अस्मि, क्षत्रियकन्या स्थिता। तस्मात् मां गृहाण, व्रतानिष्ठां पतिं कामयमानां। सहस्रसंवत्सरायुष्या अहं, त्वं तु वृद्धतरः। अहं युवती, त्वं वृद्धः; नायं योग्यो विवाहः। त्वमेव मम पतिः नियतः, अन्यं न मन्ये। त्वं सृष्टिकर्त्रा मम दत्तः, न मां त्यक्तुमर्हसि। यदि मां न इच्छसि, पतिव्रतां निष्कलुषां मां त्यक्त्वा अहमेव तव पुरतः प्राणांस्युत्सृजामि। प्रीयमाणवियोगेन मरणं श्रेयः, न तु त्यागः पातकं जनयति।" तस्याः वृद्धायाः वचः श्रुत्वा, गौतमः प्रत्युवाच—"मम न तपः, न विद्या, न संपदस्ति; नाहं तव योग्यः पतिः, विकृतः सुखविहीनश्च। अहं वदनहीनः, किं करिष्यामि? न तपः, न विद्या। तस्मात् सौम्ये, प्रथमं सौन्दर्यं विद्यां च प्राप्य, ततो वचनं पालय।" वृद्धा तु द्विजं प्रत्युवाच—"मम तपसा सरस्वतीं संतुष्टवानस्मि; तथैव अग्निना सौन्दर्यं प्राप्यते।