ततः परममङ्गला अमृता नाम सरित्, या राहोः शरीरेण जाताऽभूत्, रुद्रशक्तिसमन्विता, उत्पन्ना। सा रम्या परमगङ्गा अमृता प्रवृत्ता, तत्र पञ्चसहस्राणि पुण्यस्थानानि महाफलानि प्रादुरभवन्। तत्र शम्भुः स्वयं सदा तिष्ठति, सर्वैर्देवैः पूज्यमानः; देवाः अपि तुष्टाः पृथक् पृथग् देवीं च तां नदीं च सम्यक् सम्पूजयामासुः। हर्षपूर्णहृदयाः ताः देवताः तस्यै वरान् ददुः—"यथा शम्भुः देवेशः लोके पूजां लभते, तथा त्वमपि पूजां प्राप्स्यसि।" "देवि, त्वं लोकार्थं अत्र स्थास्यसि; सदा स्थिता रहस्यस्वरूपिणि, सर्वसिद्धिप्रदा सर्वेषां भव। स्तुत्या, जपेन, ध्यानेन च सर्वकामान् दास्यसि; ये त्वां भक्त्या याचन्ते, ते सदा त्वां नमन्ति।" देव्या आज्ञया तेषां सर्वकृत्येषु सिद्धिः स्यात्, यतः तत्रैव शाश्वतं शिवशक्तिस्थानम्। अतः तं देशं मुनयः "निवासपुरी" इति प्राहुः; तत्रैव प्राचीनकाले प्रमुदिताः देवताः परमायै देव्यै वरान् दत्तवन्तः। गङ्गायाः संगमः स प्रसिद्धः, देवप्रियः; यः तत्र स्नानं करोति, स भोगं वा मोक्षं वा अवाप्नोति। मनसि यत् किञ्चित् काम्यते, यदपि देवैर्दुर्लभं, तत्सर्वं तत्रैव लभ्यते; एवं दत्त्वा देवाः तस्मात् प्रस्थानं कृतवन्तः। तस्मात् कालात् सः पुण्यदेशः "प्रमुखसंगम" इति प्रसिद्धः अभवत्, देवेश्वरप्रेरितः, तस्याः प्रवृत्त्याऽभूत्। सा एव अमृता इति ख्यातिः, सा च प्रमुखा महानदी। अथ वर्धासंगमाख्यस्य संगमस्य, यत्र वृद्धेश्वरः शिवः स्थितः, पावनं चरितं श्रूयताम्, यद् पापं नाशयति। गौतमो नाम वृद्धः ऋषिः आसीत्, स महान् तपस्वी; तस्य पुत्रः एकदा बालः द्विजः जातः। स नासिकाविहीनः, विकृताकृतिः जातः; वैराग्येन सः क्षेत्रे क्षेत्रे पुण्यस्थलेषु विचरन् आसीत्। लज्जया सः न आचार्यसमीपं गच्छति, न अन्यैः शिष्यैः सह पठति। कथञ्चित् तं गौतमः पिता उपनयनेन संस्कृतवान्; ततः स्वयं गौतमः अपि प्रव्रजितः। कालान्तरे द्विजः गौतमः केवलं वेदपरिमाणेन जीवितः, न पुनः अध्ययनं कृतवान्। तस्मिन् काले गौतमः शास्त्राध्ययनं न अकरोत्; तदा सः व्रतधारी, नित्यं होमं कृतवान्। केवलं गायत्रीजपेन ब्राह्मणनाम्ना ख्यातः; तस्य साधनं अग्निपूजनं गायत्रीजपश्च। एवं गौतमः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्, यथाविधि अग्निं गायत्रीं च पूजयन्, महात्मा सन्। तस्य आयुः वर्धितम्; स दीर्घायुषी जातः, न पत्नीं अगृह्णात्, न कन्यादानकर्ता कश्चन। सः पुण्यस्थलेषु, विविधानि वनेषु, तपोवनानि च, विचरन् वसति स्म। एवं विचरन्, गौतमः शीतगिरौ शरणं प्राप्य तत्र स्थितवान्; तत्र रम्यां गुहां ददर्श, लतानिवृत्तैः वृक्षैः शोभिताम्। तत्र उपविश्य, सः श्रेष्ठः ब्राह्मणः तत्र वासाय निश्चितवान्; चिन्तयन्, सः उत्तमां स्त्रीं प्रविशन्तीं अपश्यत्। सा कृशा, क्लान्ताङ्गी, वृद्धा, तपोधना, ब्रह्मचारिणी, वैराग्ययुक्ता, एकाकिनी च आसीत्। तां दृष्ट्वा, सः महर्षिः प्रणामाय उद्यतः, किन्तु गौतमः तं मुनिं निगृह्य अवारयत्। "त्वं मम गुरुर्भविष्यसि; मम नमा न कर्तव्या। यो गुरवे नमति, तस्य आयुः, विद्या, धनं, यशः, धर्मः, स्वर्गः च नश्यन्ति।" गौतमः, कृताञ्जलिः, विस्मितः तस्यै उक्तवान्—"त्वं तपस्विनी, वृद्धा, धर्मे प्रमुखा, प्रभा युक्ता; अहं तु युवा, अल्पविद्यः। कथं अहं तव गुरुर्भविष्यामि?" सा उवाच—"मम प्रियः पुत्रः ऋतध्वजः नाम, ऋष्टिषेणप्रियः; स धर्मात्मा, बुद्धिमान्, वीर्यवान्, क्षत्रियकर्मनिष्ठश्च। कदाचित्, मृगयावशात्, ऋतध्वजः अरण्यं प्रविश्य, अस्मिन्गुहायां विश्राम्यत्। स युवा, बुद्धिमान्, समर्थः, महाबलसम्पन्नः। तत्र विश्राम्यन्, तं राजानं अप्सराः एकाऽदृष्टवती। सा सुश्या मा नाम, गन्धर्वराजस्य कन्या। तं दृष्ट्वा, राजा तां कामयामास, सा च राजानं। एवं राजा तया सह क्रीडितवान्; कामे सन्तुष्टे, स राजा तां विसृज्य स्वगृहं प्रतिनिवृत्तः।" "तस्मात् सुश्यामायाः, हे तपस्विन्, अहं जातास्मि। सा गता, मम माता इदं मम उक्तवती—'यः कश्चित् अत्र प्रविशेत्, स तव पतिः भविष्यति।' इति उक्त्वा, सा माता गतवती। अतः त्वमेव अत्र प्रविष्टः, अन्यः पुरुषः न कश्चन। मम पिता अशीतिसहस्रवर्षाणि राज्यं कृत्वा, अत्रैव तपश्चर्यां कृत्वा, स्वर्गं गतः। तस्य स्वर्गगते, अन्यः दशसहस्रवर्षाणि राज्यं कृतवान्, हे महर्षे।