ततः भगवान् स्वां परमशक्तिं, यः तस्यैव सारः अस्ति, मातृभिः सहितां जगतां रक्षिकां प्रेषयामास। सा देवी भगवत्कवचं धारयन्ती, भगवत्सामर्थ्येन युक्ता, भूमौ स्थितं तन्निर्वाणशरीरम् अध्वरे गत्वा तद् भक्षयितुम् इच्छन्ती। सर्वे देवाः तां सान्त्वयन्तः, मेरुशिखरे केवलं शिरः स्थापयित्वा, तस्याः शरीरम् एव तत्र अवशिष्टम्; सा देवी तत्र बहूनि वर्षाणि युध्यन्ती स्थितवती। तत्र राहुः देवेषु उवाच—“मम शरीरं पूर्वम् विदारितम्, तत्र उत्तमसारः अवशिष्टः; सः शरीरात् निष्कास्यताम्। यदि परममृतं शरीरात् पृथक्क्रियते, तत् शरीरं तत्क्षणात् भस्मीकृतं भवेत्; अतः प्रथमं तद् कार्यं कुर्यात्।” राहोः वचनं श्रुत्वा सर्वे दैत्यशत्रवः हर्षिताः तम् अभ्यषिञ्चन्, “त्वं ग्रहाणां मध्ये ग्रहः सन्तोषपूर्णः भविष्यसि” इति उक्त्वा। ततः देवाज्ञया देवीशक्तिः ईश्वर्याख्या, देवसामर्थ्येन युक्ता, दैत्येश्वरस्य शरीरं विदारयामास। ततः शीघ्रं परममृतं निष्कृत्य बहिः स्थापयित्वा, अम्बिका तद् शरीरं भक्षयितुम् आरब्धवती। सा कालरात्रिः भद्रकाल्याख्या महाबलवती, परमसारं तत्र स्थापयामास। तद् परमसारः एवं स्थापितः स्रवन् नदीरूपेण अभवत्; निष्कृतमृतं अपि तत्र स्थापयित्वा, सा देवी तद् न भक्षयामास। ततः परमशुभा अमृता नदी, राहुशरीरात् उत्पन्ना, रुद्रशक्तिसम्पन्ना, प्रादुरभवत्। सा रम्या परमामृता नदी प्रवृत्ता; तत्र पञ्चसहस्राणि पुण्यस्थलानि प्रादुर्भूतानि। तत्र शम्भुः स्वयं सदा स्थितः, सर्वैः देवैः पूजितः; सर्वे देवाः हर्षिताः पृथग् देवीं नदीं च पूजयामासुः। तदाः हर्षपूर्णहृदयाः तस्यै वरान् ददुः—“यथा शम्भुर्भगवान् लोके पूज्यते, तथा त्वं अपि पूज्या भविष्यसि। हे देवि, लोकहिताय अत्र स्थेहि; सर्वसिद्धिदायिनी, सारस्वामिनि, सदा अत्र तिष्ठ। स्तुत्या, जपेन, ध्यानेन, सर्वकामान् ददासि; यः भक्त्या त्वां पूजयति, सः सर्वदा नमति। सर्वे तस्य कर्माणि देव्या आज्ञया सिद्धिम् यान्ति; तत्र शिवशक्त्योः नित्यनिलयः अस्ति। अतः तं स्थलम् मुनयः 'निलयनगरम्' इति आहुः; तत्र पूर्वं हृष्टाः देवाः परमदेव्यै वरान् ददुः। गङ्गायाः संगमः, देवप्रियः, यः तत्र स्नानं करोति, सः भोगं वा मोक्षं वा प्राप्नोति। मनसि यद् इच्छ्यते, देवैः दुर्लभं अपि, सर्वं तत्र निश्चितं लभ्यते; एवं दत्त्वा देवाः निर्जग्मुः। ततः प्रभृति तद् पुण्यस्थलं 'प्रसिद्धसंगमः' इति ख्यातम्, देवेशेन प्रेरितः, शक्त्या प्रवृत्तः। सा देवी स्वयं अमृता इति प्रसिद्धा, तस्मात् सा परममहा नदी। अतः वृथासंगमाख्यं संगमं, यत्र वृद्धेश्वरः शिवः स्थितः, तस्य कथां पापनाशिनीं वक्ष्यामि, शृणु। गौतमः वृद्धः इति प्रसिद्धः, महान् तपस्वी; तस्य पुत्रः शिशुः, द्विजः जात्या। सः अनासिकः जातः, विकृतरूपः; वैराग्येन, तीर्थस्थलेषु स्थानान्तरं गच्छन् विचरन्। लज्जितः, न गुरुणा सह मिलितवान्, न अन्यैः शिष्यैः सह पठितवान्। किंचित् प्रकारेण तस्य पिता गौतमः तं उपनयन्, ततः गौतमः अपि तीर्थाटनं आरब्धवान्। दीर्घकालं गौतमः द्विजः वेदमात्रेण जीवितः, न अन्यं अध्ययनम् अकरोत्। तस्मिन् काले गौतमः शास्त्राध्ययनं न अकरोत्; ततः नियमपरः, प्रतिदिनं अग्निहोत्रं अकरोत्। केवलं गायत्र्याः जपेन ब्राह्मणः इति नाम लब्धवान्; अग्निपूजा गायत्रीजपः एव तस्य आचारः। एतेन एव गौतमः ब्राह्मणत्वं प्राप्तवान्, यथायोग्यं अग्निं गायत्रीं च पूजयन्, महात्मा। तस्य आयुः वृद्धम्, गौतमः दीर्घायुषः अभवत्; न विवाहं अकरोत्, न कन्यादानं लब्धवान्। एवं तीर्थस्थलेषु, विविधे वनेषु, आश्रमेषु, गौतमः विचरन् जीवितवान्। एवं विचरन्, गौतमः शीतगिरौ शरणं गत्वा तत्र स्थितवान्; तत्र एकं रम्यं गुहां ददर्श, लतानां वृक्षाणां च शोभया युक्ताम्। तत्र उपविश्य, श्रेष्ठः ब्राह्मणः तत्र स्थातुम् उद्यतवान्; तत्र चिन्तयन्, उत्तमां स्त्रीं प्रविशन्तीं अपश्यत्। सा कृशा, विश्राण्ताङ्गी, वृद्धा, तपसि स्थितः, ब्रह्मचारिणी, वैराग्ययुक्ता, एकान्तवासिनी। तां दृष्ट्वा, प्रमुखः ऋषिः सम्मानाय स्थितः; किन्तु गौतमः तं ऋषिं नमितुम् उपगतम् अवारयत्। “त्वं मम गुरुर्भविष्यसि; त्वं मां न नमः। यः स्वगुरुम् नमति, तस्य आयुः, ज्ञानम्, धनम्, कीर्तिः, धर्मः, स्वर्गः अपि नश्यन्ति।” गौतमः अञ्जलिं कृत्वा तस्यै विस्मितः उवाच—“त्वं तपस्विनी, वृद्धा, धर्मे अग्रणी, तेजस्विनी; अहं यौवनस्थः, अल्पज्ञानः। कथं अहं तव गुरुर्भविष्यामि?