सिंहिकातनयः महाबुद्धिमान् राहुः, देवस्वरूपं गृहीत्वा, मारुतानां मध्ये प्रविश्य सोमपानाय प्रवृत्तः। स च मारुतरूपधारी सोमपात्रधारी च राहुः, सूर्येण विज्ञातः, तेन सोमाय तस्य दैत्यत्वं निवेदितम्। ततः सोमः तं देवस्वरूपधारिणं दैत्यं सुधां दत्त्वा, विष्णवे तद् आख्यातवान्। विष्णुः चक्रं उद्धृत्य, शीघ्रं तं सुधापानं दैत्यं शिरश्छेदं कृतवान्; किन्तु तद् शिरः, हे तात, अमरं जातम्। शिरोविहीनं तद् देहं भूमौ पतितम्; स देहः सुधास्पृष्टः दक्षिणे तटे पतितः। हे मुनिशार्दूल, स देहः गौतमीतीरे पृथिवीं कम्पयामास; स च देहः, पुत्र, अद्भुतमृत्युञ्जयोऽभवत्। स देहः शिरसः आकाङ्क्षां चकार, शिरः च देहस्य; उभौ च अमरौ अभवतां, अयं च दैत्यः परमबलवान्। शिरसा सह देहेन संयुक्तः, सर्वान् देवान् भक्षितुम् आरब्धवान्; तेन तद् देहं भूमौ स्थितं प्रथमतः नाशयामः इति निश्चित्य, सर्वे देवाः सशङ्किताः शंकरं शरणं जग्मुः। "देवश्रेष्ठ, भूमौ स्थितं दैत्यदेहं नाशय; त्वं दयासिन्धुः शरणागतत्राणः च। कुरु एवं, यथा दैत्यदेहं शिरसा न संयुक्तं भवेत्।" ततः भगवान् स्वां परां शक्तिं, मातृगणैः सहितां, जगद्रक्षिणीं, स्वस्वरूपिणीं, प्रेषयामास। सा देवी, भगवतः शस्त्रधरिणी, भगवत्सामर्थ्ययुक्ता, यत्र स देहः भूमौ स्थितः तत्र गत्वा तं देहं भोक्तुम् इच्छन्ती स्थितवती। सर्वे देवाः तां सान्त्वयित्वा, केवलं शिरः मेरौ स्थापयामासुः; देवीशरीरं तत्रैव स्थितम्, सा च दीर्घकालं युद्धं कृतवती। तत्र राहुः देवांश्चोवाच—"मम देहं पूर्वं विदार्य, सर्वोत्तमं सारः अत्रैव स्थितः; स देहात् निष्कास्यताम्। यदि परमं सुधारसं देहात् पृथक्क्रियते, तत्क्षणात् देहः भस्मीकृतो भविष्यति; अतः तत् पूर्वं क्रियताम्।" राहोः वाक्यं श्रुत्वा, सर्वे दानवद्विषः संतुष्टाः, तं अभिषिञ्चन्ति स्म—"त्वं ग्रहाणां मध्ये ग्रहः भविष्यसि, प्रमुदितः।" ततः देवानां आज्ञया, देवीशक्ति ईश्वरी नाम्ना, देवसामर्थ्ययुक्तं दैत्येश्वरदेहं विदारयामास। सा शीघ्रं परमं सुधारसं निष्कृष्य बहिः स्थापयित्वा, अम्बिका तं देहं भोक्तुं प्रारब्धा। या कालरात्रिः भद्रकालीति च कथ्यते, सा महाबला, तं परमं सारं, सर्वसारश्रेष्ठं, तत्रैव स्थापयामास। स परमः सारः, एवम् स्थापितः, प्रवाहितः नदीरूपेण अभवत्; निष्कृष्टं सुधारसं अपि तत्र स्थापयित्वा, देवी न भोजयामास। ततः परमशुभा अमृता नाम नदी उत्पन्नाभवत्, या राहोः देहात्, रुद्रतेजसा युक्ता। सा रम्या परमगङ्गा प्रवृत्ता, तत्र पञ्चसहस्राणि पुण्यतीर्थानि अभवन्। तत्र शम्भुः स्वयं सर्वैः देवैः सदा पूजितः स्थितः; सर्वे देवाः प्रीताः पृथग् देवीं नदीं च पूजयामासुः। हृष्टचित्ताः तस्यै वरान् ददुः—"यथा शम्भुः देवनाथः लोके पूज्यते, तथा त्वमपि पूज्या भविष्यसि।" "हे देवि, जगतां हिताय अत्रैव वस; सदा स्थास्यसि, हे सारस्वरूपिणि, सर्वसिद्धिदायिनि।" स्तुत्या, जपेन, ध्यानाभ्यासेन च सर्वकामान् प्रयच्छसि; ये त्वां भक्त्या याचन्ते, ते सदा त्वां नमन्ति। सर्वे तेषां कार्याणि देवीआज्ञया सिद्ध्यन्ति, तत्र शिवशक्त्योः नित्यनिलयः अस्ति। अतः मुनयः तं देशं "निलयपुरी" इति वदन्ति; तत्र पूर्वं प्रमुदिताः देवाः परमायै देव्यै वरान् ददुः। गङ्गायाः संगमः, देवप्रियः, यः प्रसिद्धः—यः तत्र स्नानं करोति, स भोगं वा मोक्षं वा अवाप्नोति। यद् यद् मनसि काम्यते, यद् अपि देवैः दुर्लभं, तत् सर्वं तत्रैव लभ्यते; एवं दत्वा देवाः तत्रैव निर्जग्मुः। तस्मात् कालात् तद् तीर्थं "प्रथमसंगम" इति प्रसिद्धम्, देवेश्वरप्रेरितया शक्त्या प्रवृत्तम्। सा देवी स्वयं अमृता इति कीर्तिता, सा च परमगङ्गा। वृद्धासंगमाख्यं संगमं, यत्र वृद्धेश्वरः शिवः स्थितः, तस्य पावनकथां ते कथयामि, शृणु। गौतमः वृद्ध इति ख्यातः, महातपस्वी ऋषिः, तस्य पुत्रः कश्चन बालः द्विजः जातः। स च अनासिकः विकृताकारः जातः, वैराग्येन तीर्थयात्रां कृत्वा विचरन्। लज्जया, न गुरुजनसंयोगं कृतवान्, न चान्यैः शिष्यैः सहाध्ययनं कृतवान्। कथमपि तं गौतमः पुत्रं दीक्षितवान्; ततः गौतमः अपि तीर्थयात्रां कृत्वा निर्गतः। दीर्घकालानन्तरं, द्विजः स गौतमः केवलं वेदपरिमाणेन जीवितः, न तु अध्ययनं कृतवान्। तस्मिन् काले गौतमः शास्त्राभ्यासं न कृतवान्; स तु व्रतानिष्ठः, नित्यं होमं कृतवान्। केवलं गायत्रीजपेन ब्राह्मणनाम्ना विख्यातः, तस्य साधनं केवलं अग्निपूजा गायत्रीजपश्च आसीत्।