नीतिज्ञाः उक्तवन्तः यः शत्रुः स सर्वथा अविश्वासनीयः, तस्य विषये विश्वासः न कर्तव्यः, न च संवादे भागी कर्तव्यः, न च स्नेहः दातव्यः। यदि तेषां दैत्याः अमृतं लभन्ते, तदा ते अमराः भविष्यन्ति; तदा तान् विजेतुं अस्माकं सामर्थ्यं न भविष्यति। अतः अमृतं तेषां दातव्यम् न। एतद् विचार्य, देवाः बृहस्पतिं प्रष्टुम् आगच्छन्। ते ऊचुः—"क्व गच्छामः? क्व यज्ञः क्रियताम्? क्व पिबामः? क्व वसामः? एतत् सर्वं यथार्थं ब्रूहि।" बृहस्पतिः उक्तवान्—"अमराः ब्रह्मणं गच्छन्तु, तस्मात् परमं मार्गं पृच्छन्तु; स एव ज्ञाता, वक्ता, दाता, पितामहः।" बृहस्पतेः वचनं श्रुत्वा, सर्वे देवाः मम समीपं आगच्छन्, मम शरणं गत्वा, सर्वं यद् घटितं तद् निवेदितवन्तः। ततः देवेषु आज्ञापयत्सु, अहम् अपि पुत्र, तैः सह हरिं गत्वा, विष्णुं तथा शम्भुं विषस्य नाशकं सर्वं निवेदितवान्। अहं, विष्णुः, शम्भुः, देवाः, गन्धर्वाः, किन्नराः च मेरु-गुहां गतवन्तः; दैत्याः तस्य ज्ञानेन रहिताः। हरिं रक्षार्थं नियुक्त्य, ते सोमपानं कर्तुं सज्जाः अभवन्; तेषु आदित्यः सोमपानाय योग्यः अभवत्, अन्ये न। सोमः दातृभ्यः अमृतं दत्तवान्, चक्रपाणिः रक्षार्थं स्थितः; दैत्याः, दानवाः, राक्षसाः अज्ञाताः। राहुः, सिंहिकायाः पुत्रः, महाबुद्धिः, देवस्वरूपं धारयित्वा, मरुत्सु प्रविष्टः, सोमपानं कर्तुं। मरुत्-रूपं धृत्वा, पात्रीं धारयन्, सूर्यः तं दैत्यम् अभिज्ञाय सोमं सूचितवान्। ततः सोमः तस्मै दैत्याय देवस्वरूपाय अमृतं दत्तवान्; ततः सोमः विष्णुं तद् निवेदितवान्। विष्णुः चक्रम् उद्धृत्य, तं अमृतं पिबन्तं दैत्यम् शीघ्रं शिरः छित्तवान्; किन्तु तस्य शिरः अमरम् अभवत्। शिरः-हीनं शरीरं भूमौ पतितम्; तत् शरीरं अमृत-स्पृष्टं दक्षिण-तीरे गतवद्। गौतमी-समीपे भूमिं कम्पयन्, तद् शरीरं अद्भुतम् अमरम् अभवत्। शरीरं शिरः-अभिलाषम्, शिरः शरीर-अभिलाषम् च; उभे अमरत्वं प्राप्ते, दैत्यः अतिवीर्यवान् अभवत्। शिरः शरीर-संयुक्तं भूत्वा, सर्वान् देवान् ग्रसित्वा आरब्धवान्; अतः, भूमौ स्थितं शरीरं प्रथमं नाशयेम। सर्वे देवाः उद्विग्नाः शंकरं समीपं गच्छन्। "देवश्रेष्ठ, भूमौ स्थितं दैत्य-शरीरं नाशय;" त्वं करुणासमुद्रः, शरणागत-रक्षकः। "एतत् कुरु, यथा शरीरं शिरः-संयोगं न प्राप्नुयात्।" ततः प्रभुः स्वां परमशक्तिं, मातृभिः सह, लोकपालिनीं देवीं प्रेषितवान्। देवी, प्रभोः आयुधं धारयन्ती, शक्तियुक्ता, भूमौ स्थितं शरीरं ग्रसित्वा इच्छन्ती, तत्र अगच्छत्। सर्वे देवाः तां सान्त्वयित्वा, मेरु-पर्वते केवलं शिरः स्थापयित्वा, देवी-शरीरं तत्र स्थितम्; सा बहुवर्षाणि युद्धं अकरोत्। राहुः देवैः उक्तवान्—"मम शरीरं विदारितं, तत्र उत्तमं सारं अवशिष्टम्; तत् शरीरात् निष्कास्यताम्।" "यदि परमं अमृतं शरीरात् पृथक् क्रियते, शरीरं त्वरितं भस्मीकृतं भविष्यति; अतः प्रथमं एतत् कुर्युः।" राहोः वचनं श्रुत्वा, सर्वे दैत्य-शत्रवः हृष्टाः अभवन्, तं अभिषिञ्चन्—"त्वं ग्रहेषु ग्रहः सदा सुखमयः भविष्यसि।" ततः देवेषु आज्ञापयत्सु, ईश्वर्याख्या देवी, देवशक्तियुक्ता, दैत्येश्वरस्य शरीरं विदारितवती। शीघ्रं परमं अमृतं निष्कृत्य, बहिः स्थापयित्वा, अम्बिका तद् शरीरं ग्रसितुं आरब्धवती। सा कालरात्रिः, भद्रकाल्याख्या, महाशक्तिः, परमं सारं तत्र स्थापितवती। तत् परमं सारं प्रवाहितं, नदीरूपं जातम्; निष्कृतं अमृतं अपि तत्र स्थापयित्वा, न ग्रसितवती। ततः परमं शुभं अमृतानदी, राहु-शरीरात् उत्पन्ना, रुद्रशक्तियुक्ता, प्रादुरभवत्। सा सुंदर्या, परमया अमृतानदी, प्रवाहितवती; तत्र पञ्चसहस्रं पुण्यतीर्थानि प्रकटानि। तत्र शम्भुः स्वयं सदा स्थितः, सर्वैः देवैः पूजितः; सर्वे देवाः हृष्टाः, पृथक् देव्या नदी च पूजां अकरोत्। हर्षपूर्ण-हृदयैः, तां वरान् दत्तवन्तः—"यथा शम्भुः लोकनाथः पूज्यते, तथा त्वं अपि पूज्या भविष्यसि।" "देवि, लोकहिताय तत्र स्थिता भव; सदा सारस्वामिनी, सर्वसिद्धिदायिनी भव।" "स्तुत्या, जपेन, ध्यानेन, सर्वकामान् दासि; भक्त्या पूजयन्तः, याचन्तः, सदा त्वां नमन्ति।" "सर्वे कार्याणि देव्या आज्ञया सफलानि भवन्ति; तत्र शिव-शक्त्योः नित्यं निवासः अस्ति।" अतः, मुनयः तं स्थलम् 'निलयानगरम्' इति कथयन्ति; पूर्वं देवाः हृष्टाः परमदेव्यै तत्र वरान् दत्तवन्तः। गङ्गायाः संगमः, देवप्रियः, यशस्वी; यः तत्र स्नानं करोति, स भोगं वा मोक्षं वा प्राप्नोति। यद् यद् मनसि इच्छ्यते, देवैः दुर्लभं अपि, तत्र सर्वं निश्चितं लभ्यते; एवं दत्वा, देवाः प्रसन्नाः तस्मात् निर्गतवन्तः।