पूर्वं यद्वैरं सम्पन्नं तस्य स्मरणं कदापि न कर्तव्यम्। न त्रैलोक्यराज्याय, न मोक्षाय, वैरस्य सुखं न विद्यते, केवलं तस्य विमुक्तौ एव सुखं स्यात्। तेन, देवासुराः परस्परं प्रीताः, एकत्रिताः, शुभचित्ताः, वरुणस्य निवासं संयुक्त्या मथितवन्तः। मन्दराचलः मथनदण्डरूपेण, वासुकिः रज्जुरूपेण, सर्वे देवदानवाः वरुणालयं समुद्रं मथितवन्तः। ततः देवप्रियं पुण्यं अमृतं उत्पन्नम्। शुद्धं अमृतं प्राप्ते, ते परस्परं समभाषन्त। “कृतकार्याः, विश्रान्ताः, स्वं स्वं स्थानं गच्छामः। यथायोग्यं, सर्वं सर्वेषां समं विभज्यताम्।” शुभकाले सर्वे समागताः, “हे श्रेष्ठ देव, एतत् पुण्यमृतं विभज्यताम्।” एवं उक्त्वा, सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः निर्गताः। दैत्यगणेषु गतिषु, देवाः समवेत्य मन्त्रयन्ति। “दैवयोगेन, शत्रवः निर्गताः। अमृतं कदापि शत्रुभ्यः न दातव्यम्।” बृहस्पतिः उवाच—“एवं स्यात्।” ततः देवेषु इदं वचनं प्रोवाच। “ते यथा पापाः न जानन्ति, तस्मात् यथायोग्यं अमृतं पिबत। शत्रुविनाशाय इदं निश्चितं उपायः। नीतिज्ञाः शत्रून् सम्पूर्णं अविश्वास्यं, द्वेष्यं च वदन्ति। न तेषु विश्वासः, न गूढार्थस्य प्रकाशः, न सहमन्त्रणा। अमृतं तेषु न दातव्यम्, तदा ते अमराः स्युः। दैत्याः यदि अमरत्वं प्राप्नुयुः, तेषां जयः न स्याद्। तस्मात् अमृतं न दातव्यम्।” एवं मन्त्रयित्वा, देवाः बृहस्पतिं पुनः अपृच्छन्—“कुत्र गच्छामः? कुत्र कर्म कर्तव्यम्? कुत्र पिबामः? कुत्र स्थातव्यम्? तत्त्वेन ब्रूहि, हे बृहस्पते।” बृहस्पतिः उवाच—“अमराः ब्रह्माणं गच्छन्तु, परममार्गं पृच्छन्तु; सः ज्ञाता, वक्ता, दाता, पितामहः च।” बृहस्पतेः वचनं श्रुत्वा, ते मम समीपं आगच्छन्। सर्वे देवाः मम शरणं गत्वा, यत् घटितं तत् निवेदितवन्तः। ततः, देवानां आज्ञया, अहं पुत्र, हरिं सह देवैः गत्वा, विष्णवे तथा शम्भवे, हलाहलनाशकाय, सर्वं निवेदितवान्। अहं, विष्णु, शम्भु, देवगन्धर्वकिन्नरैः सह मेरुगुहां अगच्छाम्; असुराः तद् न जानन्ति। हरेः रक्षणं नियुक्त्य, ते सोमपानाय स्थिताः। तेषु आदित्यः सोमपानाय योग्यः अभवत्, अन्ये न। सोमः दातृभ्यः अमृतभागं दत्तवान्, चक्रधारिन् रक्षकः अभवत्; दैत्यदानवराक्षसाः तद् न जानन्ति। राहुः, सिंहिकासुतः, महाबुद्धिमान्, देवस्वरूपं धृत्वा, मरुत्सु प्रविश्य, सोमपानाय प्रवृत्तः। मरुत्स्वरूपं धारयन्, पात्रं गृहीत्वा, सूर्यः तम् दैत्यं ज्ञात्वा, सोमं सूचितवान्। ततः सोमः तं देवस्वरूपं दैत्यं अमृतं दत्तवान्; ततः सोमः विष्णवे तद् निवेदितवान्। विष्णुः, चक्रं उत्तोल्य, शीघ्रं तं अमृतपानं कृतं दैत्यं शिरः छिन्नवान्; किन्तु, हे पुत्र, तद् शिरः अमरं अभवत्। शिररहितं शरीरं भूमौ पतितम्; तद् शरीरं अमृतस्पृष्टं दक्षिणतीरे पतितम्। हे मुनिशार्दूल, तद् शरीरं गौतमीतीरं कम्पितवान्; तद् शरीरं, पुत्र, अद्भुतं अमरं अभवत्। शरीरं शिरस्य आकाङ्क्षितम्, शिरः शरीरस्य आकाङ्क्षितम्; उभयं अमरं अभवत्, दैत्यः अतिवीर्यवान् अभवत्। शिरः शरीरं संयोज्य, देवांश्च भक्षयितुं आरभ्यत्; तस्मात् भूमौ स्थितं शरीरं प्रथमं नाशयेम। ततः सर्वे देवाः, व्याकुलाः, शंकरं उपगच्छन्। “हे श्रेष्ठ देव, भूमौ स्थितं दैत्यशरीरं नाशय; त्वं दयासागरः, शरणागतपालकः। तथा कुरु, यथा शरीरं शिरसा न संयुज्येत।” ततः प्रभुः स्वं परं शक्तिं, ईश्वर्याख्यां देव्या, मातृभिः सह, लोकपालिनीं प्रेषितवान्। देवी, प्रभोः आयुधं धारयन्ती, शक्त्यन्विता, भूमौ स्थितं शरीरं भक्षयितुं गता। सर्वे देवाः तां सान्त्वयन्तः, मेरौ शिरः केवलं स्थापयन्ति; देव्या शरीरं तत्र स्थितम्, सा वर्षाणि युध्यन्ती। तत्र राहुः देवांश्च उवाच—“पूर्वं शरीरं विदारितम्, उत्तमं सारं अत्र अवशिष्टम्; तत् शरीरात् निष्कास्यताम्। यदि परं अमृतं शरीरात् पृथक् क्रियते, शरीरं तत्क्षणं भस्मीभवेत्; तस्मात् प्रथमं तद् कुर्युः।” राहोः वचनं श्रुत्वा, सर्वे दैत्यशत्रवः प्रसन्नाः, तम् अभिषिञ्चन्—“त्वं ग्रहेषु ग्रहः स्याः, प्रमुदितः।” ततः देवाज्ञया, देवीशक्ति ईश्वर्याख्या, देवशक्तिसंयुक्ता, दैत्येश्वरस्य शरीरं विदारितवती। शीघ्रं परं अमृतं निष्कास्य, बहिः स्थाप्य, अम्बिका ततः शरीरं भक्षयितुम् आरभ्यत्। या कालरात्रिः भद्रकाल्याख्या, महाबलवती, उत्तमं सारं तत्र स्थापयन्ती। तत् परं सारं, एवं स्थापितम्, प्रवाहितम्, नदीरूपेण अभवत्; निष्कासितं अमृतं अपि तत्र स्थाप्य, सा न भक्षयत्।