शान्तया विधिना सोमक्रयः कर्तव्यः, विशेषतः, इति निर्देशः कृतः। एवं सोमः सरस्वती च देवानां स्वत्वं प्राप्तवन्तौ। न सोमः, न सरस्वती गन्धर्वेषु स्थितवन्तौ; तदा सर्वे अपि सोमस्य हेतोः गौतमीतीरं समुपजाताः। तत्र गावः, देवा, पर्वतानि, यक्षाः, राक्षसाः, सिद्धाः, साध्याः, मुनयः, गुह्यकाः, गन्धर्वाः, मरुतः, सर्पाः, सर्वाणि ओषधयो मातरः च, लोकपालाश्च—एते सर्वे एकत्र समागच्छन्। हे मुनिवर, तत्र गङ्गायां पञ्चविंशति नद्यः एकत्र संगता यत्र पूर्णाहुतिर्दीयते; तदेव पूर्णाख्यानं नाम तीर्थं प्रसिद्धम्। य एते गौतमीतीरे संगताः, यथापूर्वं निगद्यन्ते, तेषां तीर्थनामानि संक्षेपेण शृणु, हे नारद। सोमतीर्थं, गान्धर्वं, देवतीर्थं, ततः पूर्णतीर्थं, अनन्तरं शालं, श्रीपर्णासंयोगः च; स्वागताख्यं पुण्यसंगमं, कुसुमायाः संयोगः, पुष्टिसंगमः, कर्णिकायाः मंगलसंयोगः; वैणवीसंयोगः, तथा कृषरायाः, वासवीसंयोगः, शिवशर्या, शिखी च; कुसुम्भिका, उपारथ्या, शान्तिजा, देवजा, ततः अजः, वृद्धः, सुरः, भद्रः—एते सर्वे गौतमीसंयुक्ताः। एते चान्ये च बहवः, सरित्स्रोतसां सहिताः, पृथिव्यां सर्वे तीर्थाः, देवपर्वतं प्रति समागताः। सोमस्य चान्येषां च निमित्तं ते सर्वे यज्ञशालां समुपगताः; ते तीर्थाः गङ्गायां यथाक्रमं संगता अभवन्। केचित् नद्याकारं प्रकटितवन्तः, केचित् स्रोतसां रूपेण, केचित् सरःस्वरूपेण, केचित् स्तोत्ररूपेण अपि। सर्वे ते पृथक् तीर्थरूपेण प्रसिद्धाः; तेषु स्नानं, जपः, होमः, पितृकार्यं च क्रियते। ते सर्वकामदाः, भोगदाः, मोक्षायतनानि; यः कश्चन तेषां नामानि पठति वा स्मरति, स सर्वपापेभ्यः विमुक्तः विष्णुपुरीं प्राप्नोति। तत्र प्रवरेत्याख्यं संगमस्थानं अस्ति, यत्र महानदी वहति, यत्र च सिद्धेश्वरः देवः सर्वलोकहिताय स्थितः। तत्र देवासुरयोः तीव्रः संग्रामः अभवत्; तथापि, हे महर्षे, तत्र परस्परं सौहार्दम् अपि आसीत्। एवं देवा असुराश्च, परस्परहिताय, मेरुपर्वतम् आगत्य समन्विचिन्तयन्। "अमृतोत्पादनेन वयं अमरत्वं प्राप्स्यामः; सर्वे वयं एतत् परममृतं पित्वा मृत्युम् अतिक्रमिष्यामः।" इति निश्चित्य, "संयुक्ताः वयं लोकान् रक्षामः, सुखं च प्राप्स्यामः, वैरं परित्यज्य, यतः वैरं दुःखस्य कारणम्।" इति च। "द्वेषरहिताः स्नेहसम्भूतं धनं भोक्ष्यामः, स्नेहार्थं वृत्तिः सदा सुखदायिनी," इति चोक्तम्। "यद् पूर्वं वैरमभूत्, तत् कदापि न स्मर्तव्यं; न त्रैलोक्यराज्याय, न मुक्तये, वैरे सुखं नास्ति, केवलं वैरत्यागे एव।" इति। एवमुक्त्वा, परस्परं तुष्टाः, देवा असुराश्च, संयुक्ताः, वरुणालयं समं मन्थयितुं प्रवृत्ताः। मन्दरपर्वतं मन्थानरूपेण, वासुकिं रज्ज्वाकारं कृत्वा, सर्वे देवा असुराश्च सागरं मन्थयन्ति स्म। ततः देवप्रियं पुण्यममृतं समुत्थितम्; तत् शुद्धममृतं लब्ध्वा, परस्परं वचः ऊचुः—"स्वकार्यं पूर्णम्, श्रमः गतः, स्वस्वस्थानं प्रतिगच्छामः; यथायोग्यं सर्वेषां समविभागः क्रियताम्।" शुभे काले सर्वे संनिहिताः सन्तु, ततः एतत् पुण्यममृतं विभज्यताम्।" इति। एवं उक्त्वा, सर्वे दैत्याः, दानवाः, राक्षसाश्च निर्गताः; तेषां गच्छन्तीनां पश्चात्, सर्वे देवा समागत्य मन्त्रयामासुः। "दैवयोगेन शत्रवः गताः, अमृतं कदापि शत्रुभ्यः न दातव्यम्," इति। बृहस्पतिः "एवं भवतु" इत्युक्त्वा, देवान् प्रति वचनमिदं प्रोवाच—"ते यथा दुष्टाः न जानन्ति, तस्मात् यथोचितं अमृतं पिबन्तु; एष एव शत्रुजयाय नीतिशास्त्रसमुचितः उपदेशः।" नीतिज्ञाः वदन्ति—"शत्रवः पूर्णतया अविश्वास्या द्वेष्याश्च; न तेषु विश्वासः, न गुह्यकथाप्रदानम्, न सहकार्येण योगः।" अमृतं तेषां न दातव्यम्, तर्हि ते अमराः स्युः; यदि दैत्याः अमरत्वं प्राप्नुवन्ति, तर्हि न विजेष्यामः, तस्मात् अमृतं न दातव्यम्। एवं समालोच्य, देवा बृहस्पतिं प्राहुः—"कुत्र गच्छेम? कुत्र यज्ञः क्रियताम्? कुत्र पिबेम? कुत्र वसामः? इदं सर्वं वद, हे बृहस्पते, यथावत्।" बृहस्पतिः प्राह—"अमराः ब्रह्माणं गत्वा परममार्गं पृच्छन्तु; स हि वेत्ता, वक्ता, दाता, पितामहश्च।" बृहस्पतेर्वचनं श्रुत्वा, ते मयि समागताः; सर्वे देवा मामभिवाद्य, यद्भूतं तत्सर्वं न्यवेदयन्। ततो देवाज्ञया, पुत्र, अहं तैः सह हरिं प्रति गतवान्; तत् सर्वं विष्णवे तथा शम्भवे, हलाहलहराय, न्यवेदयम्। अहं, विष्णुश्च, शम्भुश्च, देवैः, गन्धर्वैः, किन्नरैः च सहिताः मेरुगुहां गतवन्तः; दानवाः तद् न जानन्ति स्म। हरिं रक्षकं नियुक्त्य, ते सोमपाने स्थितवन्तः; तेषु आदित्यः सोमपाने योग्यः अभवत्, अन्ये न। सोमः दातृभ्यः अमृतभागं दत्तवान्, चक्रधारी रक्षकत्वेन स्थितः; दैत्याः, दानवाः, राक्षसाश्च तद् न अवेदयन्।