गौतम्याः दक्षिणे तटे देवाः समागताः, यत्र यज्ञः मुख्यः कृतः। तत्र गन्धर्वाः, येषां स्त्रीषु नित्यं रतिरेव, मया सह शकटिकां कृतवन्तः। सर्वे देवसंघाः सरस्वत्याः वचनं स्वीकृत्य स्थितवन्तः। अथ देवगिरौ पुण्ये दिव्यदूतैः पृथक् पृथक् देवाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, नागाश्च आहूताः। तस्मात् प्रभृति सः पर्वतः देवगिरिः इति प्रसिद्धः अभवत्। तत्र देवाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, किन्नराः च समागताः। तदा गौतम्याः तटे महायज्ञे मुनिभिः क्रियमाणे, देवाः, सिद्धाः, ऋषयः, अष्टौ दिव्यसंघाः च समेत्य उपविविशुः। तत्र देवैः परिवृतः सहस्राक्षः वाक्यम् उदाहरत्। ततः सरस्वत्याः समीपे गन्धर्वान् पूजयित्वा सा उवाच—"अस्माकं मध्ये आत्मा एव पण्यं स्यात्, शकटिका क्रियताम्।" तस्या आज्ञया गन्धर्वाः, स्त्रीषु कामिनः, सोमं देवेभ्यः दत्त्वा सरस्वतीं स्वयम् अपि प्राप्नुवन्। सोमः अप्सरसां, गन्धर्वाणां, सरस्वत्याः च वस्तु अभवत्; तथापि वाग्देवी तत्रैव देवसंनिधौ स्थितवती। सा गुप्तं प्रति दिवसं आगत्य "शान्त्या क्रियताम्" इति ब्रूयात्; अतः नारद, सोमस्य क्रयः एवं रहसि क्रियते। विशेषतः सोमक्रये रहसि एव आचरितव्यम्; एवं सोमः सरस्वती च देवेषु सम्प्राप्ते। न सोमः, न सरस्वती गन्धर्वेषु स्थितवती; ततः सर्वे सोमस्य कृते गौतम्याः तटम् आगच्छन्। गावः, देवाः, पर्वताः, यक्षाः, राक्षसाः, सिद्धाः, साध्याः, ऋषयः, गुह्यकाः, गन्धर्वाः, मरुतः, नागाः, सर्वौषधयः, मातरः, लोकपालाः च—एते सर्वे तत्र समागच्छन्। पंचविंशतिः नद्यः गङ्गायाम् एकत्र समागताः, यत्र पूर्णाहुतिः दीयते; तत् स्थलं पूर्णाख्यानं इति कथ्यते। ये सर्वे गौतम्यां संगता, तेषां नामानि संक्षेपेण शृणु, हे नारद। सोमतीर्थं, गान्धर्वं, देवतीर्थं, ततः पूर्णतीर्थं, अनन्तरं शालं, श्रीपर्णासंङ्गमं च; स्वागताख्यं पुण्यसंगमं, कुसुमया संयोगः, पुष्टिसंगमः, कर्णिकया शुभसंगमः; वैणव्याः संगमः, कृशरायाः संगमः, वासव्याः संगमः, शिवशर्या, शिखी; कुसुम्भिका, उपारथ्या, शान्तिजा, देवजा, ततः अजा, वृद्धा, सुरा, भद्रा—एते सर्वे गौतम्यां संगता। एते च अन्ये च बहवः सरितः, नद्यः, तीर्थानि च सर्वे देवगिरौ समागताः। सोमस्य कृते, अन्येषां च, यज्ञमण्डपं प्रति आगच्छन्; ते तीर्थानि गङ्गायाम् यथाक्रमं संगतानि। केचित् नद्याकारं, केचित् स्रोतोभिः, केचित् सरसां रूपेण, केचित् स्तोत्ररूपेण प्रकटिताः। सर्वे ते पृथक् तीर्थरूपेण प्रसिद्धाः; तत्र स्नानं, जपः, होमः, पितृयज्ञः च क्रियते। ते सर्वान् कामान् ददति, भोगं प्रयच्छन्ति, मोक्षस्य साधनानि भवन्ति; यः कश्चन तेषां नामानि पठति वा स्मरति, स सर्वपापेभ्यः विमुक्तः विष्णुपुरीं प्राप्नोति। तत्र प्रवरा-संगमं नाम स्थानमस्ति, यत्र गङ्गा प्रवहति, यत्र सिद्धेश्वरः, सर्वलोकहितः, तिष्ठति। तत्र देवासुरयोः घोरः संघर्षः अभवत्; तथापि, महर्षे, तत्र परस्परं स्नेहः अपि आसीत्। तदा देवासुराः, परस्परहितेच्छया, मेरुं सम्प्राप्य समुपविविशुः। "अमृतस्योत्पत्त्या वयं अमृतत्वं प्राप्स्यामः; सर्वेऽपि एतदुत्तमं सोमं पीत्वा अमराः स्याम। एकत्रित्य लोकान् रक्षामः, सुखं च प्राप्स्यामः, कलहं त्यक्त्वा, यतः कलहः दुःखस्य कारणम्। असूया-विनिर्मुक्ताः वयं मैत्री-लाभेन सम्पदं भुञ्जीमहि, यतः स्नेह-युक्तं आचरणं सदा सुखदं भवति। यत् पूर्वं वैरं जातं, तत् कदापि न स्मर्तव्यम्; त्रिलोकाधिपत्यस्य वा मोक्षस्य वा कृते अपि वैरस्य सुखं नास्ति, केवलं वैरत्यागे एव सुखं।" एवं परस्परं प्रीताः देवासुरा एकत्रित्य वरुणालयं मथितवन्तः। मन्दरं मथनदण्डं कृत्वा, वासुकिं रज्ज्वाकारं कृत्वा, सर्वे देवासुरा समुद्रं मथितवन्तः। तदा पुण्यं सोमं, देवप्रियं, उत्पन्नम्; तत् शुद्धं सोमं लब्ध्वा, परस्परं ऊचुः—"स्वस्थानं प्रतिगच्छामः, कृतकृत्याः स्मः, श्रान्तिः अपि नष्टा; सर्वेभ्यः यथायोग्यं सर्वं विभाग्यताम्।" "समये शुभे सर्वे समागताः सन्तु, ततः सोमो विभाग्यताम्," इति उक्त्वा, सर्वे दैत्याः, दानवाः, राक्षसाः च निर्गताः। दैत्यसंघे गतवति, सर्वे देवाः मन्त्रयामासुः। "दैवयोगेन शत्रवः निर्गताः, सोमो कदापि शत्रुभ्यः न दातव्यः," इति। बृहस्पतिः "एवमस्तु" इति उक्त्वा, देवांश्चेदमुवाच—"ते न जानन्ति, यथा पापाः; अतः सोमः यथायोग्यं पातव्यः। एष एव शत्रु-विनाशाय मन्त्रः।" एवं पावनं चरितं देवर्षिसंवादे नारदाय निवेदितम्।