तत्र, तत्त्वज्ञ नारद, अनेकानि पवित्राणि प्रसिद्धानि तीर्थानि देवैः अन्यैश्च पूजितानि सन्ति। तेषां नामानि मम वचनेन शृणु। हरिश्चन्द्रस्य, शुनःशेपस्य, विश्वामित्रस्य, सरोहितस्याद्यैः आरभ्य अष्टसहस्रचतुर्दश तीर्थानि सन्ति। तत्र स्नानं दानं च मानवमेधस्य फलप्रदं भवति; एषां तीर्थानां महिमा पुरा कथितः, मुनिश्रेष्ठ। यः भक्त्या एतत् पठति, पठयति, शृणोति वा, स पुत्रार्थी अपि पुत्रं लभते, यदिच्छं तच्च हृदयस्य प्रियं प्राप्नोति। सोमतीर्थं नाम प्रसिद्धं, पितृणां हर्षवर्धनं, तत्र पुण्यकृत्यं जातम्। तस्य वृत्तान्तं शृणु, नारद। सोमः, अमृतमयः राजा, कदाचित् गन्धर्वेषु आसीत्, न तु देवेषु; ततः देवाः मम समीपं आगत्य एतद् ऊचुः। सोमः, गन्धर्वैः आनीतः, देवेषु प्राणदः अभवत्; तदा देवगणाः ऋषयः च क्लेशार्ताः इदं ऊचुः—"कथं सोमः अस्माकं भविष्यति?" तदा वाक् देवेषु ऊचुः—"गन्धर्वाः सदा स्त्रीषु लुब्धाः; मां दत्वा, देवाः, सोमं प्राप्नुथ।" अमराः ऊचुः—"न वयं त्वां दातुं शक्नुमः; त्वया विना स्थातुं न शक्नुमः, न च सोमं विना।" पुनः वाक् देवेषु ऊचुः—"अहं पुनः आगमिष्यामि; तावत् उपायः चिन्त्यः, महायज्ञः च क्रियताम्।" यदि देवाः गौतमीदक्षिणतीरे समागच्छन्ति, तत्र श्रेष्ठाः देवाः यज्ञं कृत्स्नं कुर्युः। गन्धर्वाः स्त्रीषु लुब्धाः, तैः मया सह शपथः कृतः; देवगणाः सरस्वत्याः वचने स्थिताः। ततः देवगिरौ दिव्यदूतैः देवाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, नागाः पृथक् आह्वयिताः। तदनन्तरं, मुनिश्रेष्ठ, पर्वतः देवगिरिः इति प्रसिद्धः अभवत्; तत्र देवगणाः, गन्धर्वाः, यक्षाः, किन्नराः च समागताः। देवाः, सिद्धाः, ऋषयः, दिव्यवर्गाः च गौतमीतीरे महायज्ञे समवेताः। तत्र, देवैः परिवृतः, सहस्रनेत्रः इदं ऊचुः। ततः, सरस्वत्याः समीपे गन्धर्वान् सत्कार्य वाक् ऊचुः—"मध्यम् शपथः अस्तु, अमृतात्मा पण्यः।" तस्याः आज्ञया गन्धर्वाः स्त्रीषु लुब्धाः सोमं देवेषु दत्त्वा सरस्वतीं स्वीकृतवन्तः। सोमः अप्सरसां, गन्धर्वाणां, सरस्वत्याः च सम्पत्तिः अभवत्; तथापि वाक् देवी देवैः समीपे स्थित्वा तत्र एव अवातिष्ठत्। सा प्रतिदिनं गुप्तं आगच्छति—"शान्तं कार्यम् भवतु" इति; अतः नारद, सोमक्रयः गुप्तरूपेण एव क्रियते। विशेषतः सोमक्रये शान्तं कार्यम्; एवं सोमः सरस्वती च देवगणस्य सम्पत्तिः अभवत्। गन्धर्वेषु सोमः सरस्वती च न स्थितवन्तः; ततः सर्वे गौतमीतीरे सोमार्थं समागताः। गाः, देवाः, पर्वताः, यक्षाः, राक्षसाः, सिद्धाः, साध्याः, ऋषयः, गुह्यकाः, गन्धर्वाः, मरुतः, नागाः, औषधयः, मातरः, लोकपालाः च— तत्र, मुनिश्रेष्ठ, पंचविंशति नद्यः गङ्गायाम् समागताः, यत्र पूर्णाहुति दीयते; तत् पूर्णकथास्थानम् इति प्रसिद्धम्। तत्र गौतमीतीरे याः नद्यः पूर्वं उक्ताः, तासां नामानि संक्षिप्त्या शृणु, नारद। सोमतीर्थं, गन्धर्वतीर्थं, देवतीर्थं, पूर्णतीर्थं, शालं, श्रीपर्णासंगमं—एतानि। स्वागतासंगमं, कुसुमासंगमं, पुष्टिसंगमं, कर्णिकासंगमं—शुभसंगमं। वैणवीसंयुतं, कृशरासंगमं, वासवीसंयुतं, शिवशर्या, शिखी—एतानि। कुसुम्भिका, उपारथ्या, शान्तिजा, देवजा, अजः, वृद्धः, सुरः, भद्रः—एते गौतमीसंयुक्ताः। एते च अन्ये च, नद्यः, सरितः, तीर्थानि सर्वाणि देवपर्वते समागतानि। सोमार्थं अन्येषां च, यज्ञशालायां समागताः; तीर्थानि गङ्गायां क्रमशः संप्राप्तानि। केचित् नद्याकारः, केचित् सरिताकारः, केचित् सरःरूपः, केचित् स्तोत्ररूपः प्रकटिताः। सर्वे प्रसिद्धाः पृथग् तीर्थरूपेण; तेषु स्नानं, जपः, तर्पणं, पितृयज्ञः च क्रियते। एतानि सर्वकामफलानि, भोगदायकानि, मोक्षसाधनानि; यः पठति वा स्मरति वा, सर्वपापात् विमुक्तः विष्णोः पुरीं प्राप्नोति। तत्र प्रवरसंगमं नाम स्थानम् अस्ति, यत्र महानदी प्रवहति, यत्र सिद्धेश्वरः देवः सर्वलोकहितकरः तिष्ठति। तत्र देवदानवयोः तीव्रः संग्रामः अभवत्; तथापि, मुनिश्रेष्ठ, तयोः परस्परं स्नेहः अपि आसीत्। एवं देवाः दानवाः च परस्परहिताय मन्दरपर्वतं गत्वा विचारयामासुः—"अमृतस्योत्पादनात् अमरत्वं लभेम; सर्वे अस्य उत्तमं अमृतं पिबेम, मृत्युः न भविष्यति।" संयुक्ताः वयं लोकान् रक्षेम, सुखं प्राप्नुम, कलहम् परित्यजेम; कलहः दुःखस्य कारणम्। असूया रहिताः वयं स्नेहसम्पादितं धनं भुञ्जेम; स्नेहाधारितं आचरणं सदा सुखदं भवति। एवं, नारद, तीर्थानां, सोमस्य, सरस्वत्याः, देवदानवयोः च महान् वृत्तान्तः गौतमीतीरे देवगिरौ प्रवृत्तः।