ऋषयः देवाश्च मन्त्रैः स्तवैश्च तं स्तुत्वा, कल्याणेषु प्रमुद्य, हर्षपूर्णा ययुः। ते हविर्भुजः ऋषयश्च तं रक्षितुम् ऐच्छन्। ततः ऋषयः “एवं भवतु” इति प्रत्यूचुः, नृपतिश्च तदनुमेमे। अथ शुनःशेपः त्रैलोक्यपाविनीं गङ्गां जगाम। स्नात्वा हविर्भुजः देवान् स्तुतवान्। तदा तैः तुष्टैः देवगणैः, विश्वामित्रमुनिसन्निधौ, शुनःशेपं प्रति वाक्यम् उक्तम्— “विना शुनःशेपवधेनायं यज्ञः संपद्यताम्।” ततः विशेषतः वरुणेन नृपश्रेष्ठं प्रति वाक्यम् उक्तम्; एवं तस्य नृपस्य प्रसिद्धः मानवमेधः संपूर्णः अभवत्। देवकृपया, मुनिप्रसादेन, पुण्यस्थलशुद्ध्या च तस्य यज्ञः सिद्धिम् अगच्छत्। विश्वामित्रः सभायां शुनःशेपं सत्कृत्य, देवानां पुरतः सम्पूज्य, स्वपुत्रत्वे चकार। सः कौशिकः शुनःशेपं ज्येष्ठं पुत्रम् अकरोत्; किन्तु विश्वामित्रस्य अन्ये पुत्राः तं नाङ्गीकुर्वन्। तदा कौशिकः ये पुत्राः शुनःशेपास्मात् ज्येष्ठत्वं मन्यन्ते, तान् शप्तवान्; ये तु न मन्यन्ते, तान् पूजितवान्। एवं हे मुनिश्रेष्ठ, यथापृच्छः, सर्वं मया उक्तम्; एतत्सर्वं गौतमीदक्षिणे तीरे जातम्। तत्र देवादिभिः प्रसिद्धानि बहूनि पुण्यतीर्थानि सन्ति; तेषां नामानि मत्तः शृणु, हे बुद्धिमन्। हरिश्चन्द्र-शुनःशेप-विश्वामित्र-सरोहितादीनि आरभ्य, अष्टसहस्राणि चतुर्दश च पुण्यतीर्थानि तत्र सन्ति। तत्र स्नानदानाभ्यां मानवमेधफलम् आप्यते; एषां पुण्यतीर्थानां माहात्म्यं प्रकाशितम्, हे मुनिश्रेष्ठ। यः श्रद्धया एतत् पठति, पठयति वा, शृणोति वा, अपुत्रः अपि पुत्रं प्राप्नोति, यच्चान्यद् हृदयस्य प्रियं तत् लभते। तत्र सोमतीर्थं नाम, यत्र पितृणां हर्षवृद्धिः स्यात्; तत्र यत् पुण्यकृत्यं जातं, तत् शृणु, हे नारद। सोमः अमृतमयः राजा, कदाचित् गन्धर्वेषु आसीत्, न तु देवेषु; तदा देवाः मामागत्य, एतद् वाक्यं ऊचुः। गन्धर्वैः आनीतः सोमः कदाचित् देवान् जीवयामास; किन्तु देवगणाः ऋषयश्च दुःखिताः, ऊचुः— “सः सोमो देवेषु कथं स्यात्” इति उपायं चिन्तयामासुः। तदा वाच् देवांश्चेदम् अवोचत्— “गन्धर्वाः स्त्रियः नितरां कामयन्ते; मां दत्त्वा, हे देवाः, भवन्तः सोमं लभन्ताम्।” अमराः वाचं प्रत्यूचुः— “वयं त्वां दातुं न शक्नुमः; त्वद्विना च वयं स्थातुं न शक्नुमः, न च सोमविना।” पुनः वाक् देवांश्चेदम् अवोचत्— “पुनः अहम् अत्र आगमिष्यामि; तावत् उपायः क्रियतां, महायज्ञश्च विधीयताम्।” यदि देवाः गौतमीदक्षिणे तीरे समागच्छेयुः, तदा यज्ञः केन्द्रीयः कर्तव्यः। गन्धर्वाः स्त्रीकामिनः मां सह शपथं कृतवन्तः; तदा देवगणाः सरस्वत्याः वचः स्वीकरोत्। ततः देवगिरौ देवदूतैः देवाः, यक्षाः, गन्धर्वाः, नागाः पृथक् आहूताः। तस्मात् पर्वतः देवगिरिः इति प्रसिद्धः अभवत्; तत्र देवगन्धर्वयक्षकिन्नराः समागच्छन्। देवाः, सिद्धाः, मुनयः, देवगणाश्चाष्टौ, ते सर्वे महायज्ञे गौतमीतीरे मुनिभिः कृतः, तत्र समागच्छन्। तत्र, देवैः परिवृतः, सहस्राक्षः वाक्यम् अवदत्। ततः सरस्वत्याः समीपे गन्धर्वान् पूजयित्वा, सा अवदत्— “मम सह शपथः अस्तु, अमरात्मा पण्यः स्यात्” इति। तस्याः आदेशेन, गन्धर्वाः स्त्रीकामिनः, सोमं देवभ्यः दत्तवन्तः, सरस्वतीं च स्वीकृतवन्तः। सोमः अप्सरसां, गन्धर्वाणां, सरस्वत्याः च स्वत्वम् आगतः; तथापि वाग्देवी देवेषु नित्यं स्थितवती। सा प्रतिदिनं गूढं आगच्छति, “शान्त्या कार्यं भवतु” इति वदन्ती; तस्मात्, हे नारद, सोमक्रयः एवं विधिना क्रियते। विशेषतः सोमक्रये शान्त्या कार्यम्; एवं सोमः सरस्वती च देवेषु आगतः। न सोमः, न सरस्वती गन्धर्वेषु स्थितवन्तः; ततः सर्वे गौतमीतीरं सोमार्थम् आगच्छन्। गावः, देवाः, पर्वताः, यक्षाः, राक्षसाः, सिद्धाः, साध्याः, मुनयः, गुह्यकाः, गन्धर्वाः, मरुतः, नागाः, सर्वौषधयः, मातरः, लोकपालाश्च— हे मुने, पञ्चविंशति नद्यः तत्र गङ्गायां संगता, यत्र पूर्णाहुतिर्दीयते; तत् पूर्णाख्यानं नाम तीर्थम्। ये केचित् गौतमीं संगता, यथोक्तं, तेषां तीर्थानां नामानि संक्षेपेण शृणु, हे नारद। सोमतीर्थं, गान्धर्वं, देवतीर्थं, ततः पूर्णतीर्थं, शालं, श्रीपर्णायाः संगमं— स्वागताख्यं पुण्यसंगमं, कुसुमायाः संगमं, पुष्टि-संगमं, कर्णिकायाः पुण्यसंगमं— वैणव्या, कृत्शरायाः, वासव्याः, शिवशर्या, शिख्याः च संगमः— कुसुम्भिका, उपारथ्या, शान्तिजा, देवजा, अजा, वृद्धा, सुरा, भद्रा— एते सर्वे गौतमीं संगता। एतानि, अन्यानि च बहूनि, नद्यः सरितः सह, सर्वे पुण्यतीर्थानि पृथिव्यां देवपर्वतम् आगच्छन्।