नरः पशोः श्रेष्ठतरः वरुणाय दानाय, इति हरिश्चन्द्रस्य वचः श्रुत्वा, अजिकर्ता मुनिः प्रत्युवाच—"एवं भवतु। यदि विक्रयः ते रोचते, सहस्रं गावः, धान्यं, सुवर्णमुद्राः, वस्त्राणि च मूल्यं भवतु। एतत् मूल्यं दत्त्वा, मम पुत्रं तुभ्यं दास्यामि।" ततः रोहितः तेन मूल्येन सह वस्त्राणि दत्त्वा, मुनिपुत्रं क्रीत्वा पितरं प्रति जगाम। स पितरं हरिश्चन्द्रं प्रति उक्तवान्—"मुनिपुत्रं क्रीतवानस्मि।" ततो वदति—"एषः नरः वरुणाय यज्यः; एनं समर्प्य त्वं रोगात् विमुच्यसे।" एवं पित्रा श्रुत्वा हरिश्चन्द्रः पुत्रवचनानुसारं वदति। परंपरा ह्युक्ता—राज्ञा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्याः रक्ष्याः, विशेषतः ब्राह्मणाः सर्ववर्णानां गुरवः। ममापि इव ब्राह्मणस्य पूज्या विष्णुतुल्या, राज्ञः यदि तेषां अवमानं कुर्वन्ति, स्ववंशस्य नाशः भवति। कथं अहं एतं दीनं पशुं कृत्वा रक्षेयम्? कथं वा ब्राह्मणं पशुं कुर्याम्? एषा धर्मतः न उचितम्। तस्मात्, मृत्युः श्रेयः, न ब्राह्मणं कदापि पशुं कर्तुम्। अतः, पुत्र, त्वं ब्राह्मणेन सह सन्तोषेण गच्छ। तस्मिन्नेव क्षणे, निर्गुण्या वाणी आकाशात् प्रववृते—"राजन्, त्वं गौतमीं नदिं यजमानैः, होतृमुख्यैः, पशुना, ब्राह्मणबालकेन, रोहितेन, स्वपुत्रेण च सह गच्छ। तत्र यज्ञं निर्वर्तय, शुनःशेपस्य वधं विना। एवं ते यज्ञः सम्पूर्णः भविष्यति।" एवं वचः श्रुत्वा स राजा विशिष्टः शीघ्रं गङ्गां प्रति जगाम, विश्वामित्रेण, वसिष्ठेन, वामदेवेन, अन्यैः तपस्विभिः सह। गौतमीगङ्गां सम्प्राप्य, मानवमेधाय दीक्षितः अभवत्। स यज्ञवाटं, वेदिकां, चित्यां, यूपान्, पशूंश्च विधिवत् निर्माय, सर्वं यथाशास्त्रं समारभत। ततः शुनःशेपः पशुत्वेन यूपे मन्त्रैः बद्धः, आपः प्रक्षिप्य, तत्र स्थितः। विश्वामित्रः तं दृष्ट्वा वदति—"सर्वे देवाः, ऋषयः, हरिश्चन्द्रः, विशेषतः रोहितः, अस्य ब्राह्मणस्य शुनःशेपस्य अनुमतिं ददतु। यस्मै होमः दीयते, ते देवाः पृथक् अनुमोदन्तु, विशेषतः अस्मिन ब्राह्मणे। यज्ञे मन्त्रैः संस्कृतः, मेदसा, लोम्ना, त्वचा, मांसैः सह, एषः शुनःशेपः अग्नौ समर्प्यताम्। सर्वे ब्राह्मणश्रेष्ठाः अनुमोद्य, गौतमीं गच्छन्तु, स्नात्वा देवताः पृथक् पूजयन्तु। मन्त्रैः स्तुत्वा, हर्षेण, ऋषयः, देवाः, होमभागिनः एनं रक्षन्तु।" ऋषयः ऊचुः—"एवं भवतु" इति। राजा अपि सञ्जहर्ष। ततः शुनःशेपः गङ्गां प्रति जगाम। तत्र स्नात्वा, यजमानदेवताः स्तुत्वा, तैः तुष्टैः, देवगणैः विश्वामित्रस्य साक्षात् सन्निधौ उक्तं—"वधं विना शुनःशेपस्य यज्ञः सम्पूर्णः।" ततः विशेषतः वरुणः राजानं प्रति वदति। एवं राज्ञः प्रसिद्धः मानवमेधः पूर्णः अभवत्। देवकृपया, ऋषिप्रसादेन, क्षेत्रपावन्यैश्च, यज्ञः सफलः अभवत्। विश्वामित्रः सभायां शुनःशेपं पूजयामास, देवताः पुरतः अपि तं पूज्य, आत्मनः पुत्रं चकार। कौशिकः तम् ज्येष्ठं पुत्रं कृतवान्। अन्ये तु विश्वामित्रस्य पुत्राः तं न अङ्गीकुर्वन्। तदा कौशिकः तान् पुत्रान्, ये ज्येष्ठत्वे शुनःशेपात् आत्मानं श्रेष्ठान् मन्यन्ते, शशाप; ये तु न तद् अकुर्वन्, तान् स पूजयामास। एवं, महर्षे, यथापृष्टं सर्वमिदं मया कथितम्, यत् दक्षिणे तटे गौतम्याः जातम्। तत्र बहूनि पुण्यानि तीर्थानि, देवादिभिः कीर्तितानि, प्रसिद्धानि च सन्ति। तेषां नामानि श्रृणु। हरिश्चन्द्र, शुनःशेप, विश्वामित्र, सरोहितादिभ्यः आरभ्य अष्टसहस्राणि चतुर्दश पुण्यतीर्थानि तत्र सन्ति। तत्र स्नानदानादिना मानवमेधफलम् आप्यते। एषां तीर्थानां माहात्म्यं प्रोक्तम्। यः श्रद्धया एतत् पठति, पाठयति, शृणोति वा, स पुत्रार्थी अपि पुत्रं लभते, यद् वा यत् प्रियतमं तत् सर्वं प्राप्नोति। तत्र सोमतीर्थं नाम, पितॄणां हर्षवर्धनं, प्रसिद्धं। तत्र घटितं पुण्यकर्म नारद, शृणु। सोमः, अमृतमयः राजा, कदाचित् गन्धर्वेषु आसीत्, न तु देवेषु। देवाः मम समीपं गत्वा, एवं वदन्ति—"गन्धर्वैः नीतः सोमः, एकदा देवेषु जीवितं दत्तवान्। देवगणाः, ऋषयश्च सन्तप्ताः, ऊचुः—कथं सोमः अस्माकं स्यात्?" तदा वाक् देवगणान् प्रति उक्तवती—"गन्धर्वाः नित्यं स्त्रीषु लोलुपाः। मां दत्त्वा, यूयं सोमं प्राप्स्यथ।" अमराः वदन्ति—"वयं त्वां दातुं न शक्नुमः, त्वया विना वयं न स्थातुं शक्नुमः, न च सोमं विना।" पुनः वाक् उक्तवती—"अहं पुनरत्र आगमिष्यामि; तावत् उपायं चिन्त्य, महायज्ञः क्रियताम्।