अथाजिगर्तः स राजा-पुत्रं रोहितमिदं वचोऽब्रवीत्— “नास्ति मे कस्यचित् शरीरे जीवने साधनं, बहवः च मम पाल्याः; अन्नाभावे वयं म्रियेमहि। कथं कर्तव्यं, तद् ब्रूहि।” इति तस्य वचः श्रुत्वा, राजपुत्रः पुनः तं मुनिम् अवदत्— “किं ते मनसि वर्तते, वद सुबुद्धे?” तदा स मुनिरुवाच— “नास्ति मे सुवर्णं न रजतं न गावः न धान्यं न वस्त्राणि वा, नापि जीवने साधनं, राजसिंह। पुत्राः च मे, भार्या च; अहं पञ्चमः। एतेषां कोऽपि न अन्नेन क्रेतुं शक्यः। किं त्वं कर्तुमिच्छसि, वद सत्यं, ब्रह्मन्। ब्राह्मणाः हि सत्यवादिनः।” ततः स अजिगर्तः प्रत्युवाच— “मम त्रिषु पुत्रेषु, अथवा मयि, अथवा भार्यायाम्— यं कञ्चन इच्छसि, तं गृहाण; विक्रयणेन वयं जीवेम।” तदा राजपुत्रः उवाच— “किं भार्यया कार्यम्, किं वा वृद्धेन मया? यं कञ्चन पुत्रं त्वं इच्छसि, तं कुमारं ददामि।” रोहितः प्रत्युवाच— “नाहं ज्येष्ठं पुत्रं शुनःपुच्छं क्रेतुमिच्छामि; न च मातरः कनिष्ठं विक्रेतुमिच्छति। अतः मध्ये स्थितं शुनःशेपं क्रेतुमिच्छामि; मूल्यम् आख्याहि।” तदा रोहितः उवाच— “मानुषः पशुः वरुणाय यज्ञे अधिकः, पशोः अपि। यदि विक्रयः ते रोचते, मुनिश्रेष्ठ, तदा सत्यं मूल्यम् वद।” अजिगर्तः प्रत्युवाच— “एवं भवतु। सहस्रं गावः, धान्यं, सुवर्णमुद्राः, वस्त्राणि च मूल्यम्। राज्यकुमार, मूल्यम् दत्त्वा मम पुत्रं गृहाण।” ततः रोहितः तद् मूल्यम् वस्त्रैः सह दत्त्वा, मुनिपुत्रं गृहीत्वा पितरम् उपेत्य, यद् मुनिपुत्रं क्रीतवान् इति पितरं निवेदयामास। हरिश्चन्द्रः तदा आत्मनः पुत्रवचनानुसारं वरुणाय तं मानुषं पशुं समर्प्य यज्ञं कर्तुम् अवदत्— “वरुणाय यज्ञं कुरु, तेन त्वं रोगात् विमुक्तो भविष्यसि।” ततः हरिश्चन्द्रः उवाच— “परम्परा एषा, यत् ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याश्च, राज्ञा रक्षितव्याः; विशेषतः ब्राह्मणाः सर्ववर्णानां गुरवः। ममापि तुल्यः पूज्यः विष्णुना, किं पुनः ब्राह्मणः। यदि राजा ब्राह्मणान् अवमानयेत्, तदा स्वकुलस्य विनाशः भवति। कथं अहं एतं दीनं पशुं कृत्वा रक्षेयम्? अथवा कथं ब्राह्मणं पशुं कुर्याम्? न एतत् उचितम्। ब्राह्मणं यज्ञपशुं कृत्वा जीवितुं न उचितम्; ततः क्षिप्रं मरणं श्रेयः। अतः पुत्र, त्वं ब्राह्मणेन सह सुखेन गच्छ।” एवमुक्ते तत्र दिक्प्रकाशः शब्दः आकाशवाणी चाभवत्— “राजन्, त्वं गौतमीं नदीं यजमानैः, ऋत्विजा, पुरोहितेन, पशुना, ब्राह्मणकुमारः, रोहितेन, पुत्रेण च सह गच्छ। तत्र यज्ञं कुरु, परन्तु शुनःशेपस्य वधः न कर्तव्यः; एवं यज्ञः सम्पूर्णः भविष्यति; अतः गच्छ, सुविज्ञ।” इति श्रुत्वा, स राजा श्रेष्ठः शीघ्रं गङ्गां प्रति जगाम, विश्वामित्रेण, पुरोहितेन वसिष्ठेन च सह। वामदेवमुनिना, अन्यैश्च तपस्विभिः सह, गौतमीगङ्गां समुपेत्य, नरमेधाय दिक्षितः अभवत्। तत्र वेदिवाटं, यज्ञशालां, कुंडानि, यूपांश्च, पशूंश्च, सर्वं विधिवत् सम्पाद्य, यज्ञारम्भः अभवत्। शुनःशेपः यज्ञपशुरूपेण मन्त्रैः बद्धः, आपः प्रक्षिप्तः; तं दृष्ट्वा विश्वामित्रः इदं वचनमुवाच— “सर्वे देवाः, ऋषयः, हरिश्चन्द्रः, विशेषतः रोहितः, अनेन ब्राह्मणश्रेष्ठेन शुनःशेपेन सह अनुमतिं ददतु। यस्यैषा हविः समर्प्यते, तस्यैव देवाः पृथक् पृथक् अनुमतिं ददतु, विशेषतः शुनःशेपस्य। मेदसा, लोमानि, त्वचा, मांसैः, मन्त्रैः संस्कृतैः, अयं ब्राह्मणश्रेष्ठः शुनःशेपः यज्ञपशुरूपेण वह्नौ समर्प्यताम्। सर्वे ब्राह्मणश्रेष्ठाः मामनुज्ञाय, गौतमीं गत्वा, स्नात्वा, पृथक् पृथक् देवताः पूजयन्तु। मन्त्रैः, स्तोत्रैश्च, हर्षेण, शुभेच्छया, ऋषयः, देवाः, हविर्भुजः, तं रक्षन्तु।” ऋषयः ऊचुः— “एवं भवतु।” नृपश्रेष्ठः अपि अनुममौ। ततः शुनःशेपः गङ्गां जगाम, या त्रैलोक्यपावनी। स्नात्वा, हविर्भाजः तान् देवान् स्तुत्वा, देवगणाः तुष्टाः सन्तः, विश्वामित्रस्य सन्निधौ शुनःशेपं प्रीताः उचुः— “एष यज्ञः शुनःशेपस्य वधं विना सम्पूर्णः भवतु।” ततो विशेषतः वरुणः नृपश्रेष्ठं प्रति अवदत्; एवं राजा-प्रसिद्धः नरमेधः सम्पूर्णः अभवत्। देवकृपया, ऋषिप्रसादेन, पुण्यक्षेत्रस्य पावन्यैः, राज्ञः यज्ञः सिद्धः अभवत्। विश्वामित्रः शुनःशेपं सभायां पूजयित्वा, देवान् पुरस्तात् पूजयित्वा, तमात्मनः पुत्रं चकार। कौशिकः तम् ज्येष्ठं पुत्रं चकार; तु अन्ये विश्वामित्रपुत्राः तं न ज्येष्ठं मेने। ततो कौशिकः ये पुत्राः शुनःशेपात् आत्मानं ज्येष्ठं मन्यन्ते, तान् शप्तवान्; ये तु न मन्यन्ते, तान् पूजयामास। एवं हे मुने, यथायाचितं सर्वं ते आख्यातम्; एतत् सर्वं गौतमीदक्षिणे तटे अभवत्।