राजा अपि वरुणं प्राह— “पशुरयं निर्दन्तः, अयुक्तश्च; यस्य दन्ताः सम्प्राप्ताः, ततः सम्प्राप्त्य वरुण, जलाधिप।” इति। तदा राज्ञः वचनं श्रुत्वा, जलाधिपः पुनः निर्गतः; सप्तमे वर्षे दन्ताः सम्प्राप्ताः सति, हे नारद, पुनरपि स राजा वरुणं प्राह— “इदानीं यजस्व।” तदा राजा वरुणं प्राह— “एते दन्ताः पतिष्यन्ति, हे जलाधिप।” स चोक्तवान्— “पुनः दन्ताः सम्प्रसूताः; अन्येऽपि भविष्यन्ति; तदा यक्ष्यामि— गच्छ त्वम्।” पुनरपि वरुणः निर्गतः; नवदन्ताः जाताः सति, हे नारद, पुनरपि वरुणः राजानं प्राह— “इदानीं यजस्व।” राजा अपि जलाधिपं प्रत्युवाच। “यदा क्षत्रियः यज्ञे पशुरूपेण स्थापितः, हे जलाधिप, यदा च धनुर्वेदं वेत्ति, तदा स यज्ञपशूनां श्रेष्ठो भवति।” इत्येवं राज्ञः वचनं श्रुत्वा वरुणः स्वगृहं प्रतिजगाम; यदा रोहितः शस्त्रास्त्रविद्यायाम् अभ्यस्तः, वेदशास्त्रेषु च निपुणः सन्, षोडशे वर्षे युवराजपदं प्राप्तवान्। तत्र राजा च रोहितश्च सन्तौ प्रमुदितौ बभूवतुः; तदा वरुणः आगत्य प्राह— “इदानीं तव पुत्रं मम यज्ञे समर्पय।” स राजा, “ॐ” इति उच्चार्य, ऋत्विजः संबोध्य, रोहितस्य च, तस्य ज्येष्ठपुत्रस्य, वरुणस्य च सन्निधौ, इदं वचनमुवाच— “आगच्छ पुत्र महाबाहो, त्वां वरुणाय यक्ष्यामि।” तदा रोहितः पितरं प्राह— “किमेतत्?” तेन सर्वं विस्तरेणोक्तम्, वरुणस्य साक्षात्। ततः रोहितः प्राह— “महाबाहो, अहं ब्राह्मणैः, होतृभिः सह, शीघ्रं शुद्धया विष्णुं जगन्नाथं पशुना यक्ष्यामि; वरुण, त्वं अनुमन्यस्व।” एवं रोहितस्य वचनं श्रुत्वा, जलाधिपः क्रोधेन समाक्रान्तः, जलोदरीं ससर्ज। तदा रोहितः, हरीश्चन्द्रस्य पुत्रः, दिव्यं धनुः गृहीत्वा, रथेनारूढः, दुःखरहितः, वनं जगाम। यत्र राजा हरिश्चन्द्रः, वरुणं पूजयित्वा, गङ्गायाम् पुत्रं प्राप्तवान्, तत्रैव रोहितः अपि अगच्छत्। पञ्च वर्षाणि तत्र व्यतीयुः; षष्ठे वर्षे तत्र वसन्, राज्ञः व्याधिं श्रुत्वा, चिन्तयामास— “किं फलम्, किं प्रयोजनं तस्य पुत्रस्य, यो जात्वा पितरं क्लेशयति?” इति। तत्रैव गङ्गातटे स राजा पुत्रः पुण्यान् ऋषीन् दृष्ट्वा, गङ्गातटे श्रेष्ठान् मुनीन् वसन्तं ददर्श। तत्राजिगर्तं, ऋषिपुत्रं ख्यातिं प्राप्तम्, त्रिभिः पुत्रैः भार्यया च सह, निर्वृत्तोपजीविकं, दुःखितं च दृष्ट्वा, राजा पुत्रः प्रणम्य प्राह— “कस्मात् क्षीणः, जीविकाहीनः, दुःखितश्च दृश्यसे?” इति। तदा अजिगर्तः अपि रोहितं प्रत्युवाच— “नास्ति कश्चित् शरीरस्य जीविकोपायः, बहवः च मम पाल्याः; अन्नाभावेन वयं म्रियेमहि। किं कर्तव्यम्? ब्रूहि।” तत् श्रुत्वा, रोहितः पुनः मुनिं प्राह— “किं मनसि अस्ति? ब्रूहि, वाक्यविशारद।” तदा अजिगर्तः प्राह— “नास्ति मम सुवर्णं, न रजतं, न गावः, न धान्यं, न वस्त्राणि, न चान्यद्, हे राजसिंह; जीविकोपायो नास्ति। पुत्राः मम सन्ति, भार्या च; अहं पञ्चमः। एतेषां कोऽपि अन्नेन क्रेतुं न शक्यते।” रोहितः अपि प्राह— “किं क्रेतुमिच्छसि, विप्रश्रेष्ठ? सत्यमेव वद; अन्यन्न वदेत, ब्राह्मणाः हि सत्यवादिनः।” तदा अजिगर्तः प्राह— “मम त्रिषु पुत्रेषु, वा मयि, वा भार्यायां— यं कञ्चित् इच्छसि, गृहाण; विक्रीणामः, जीविष्यामः।” रोहितः अपि प्राह— “किं भार्यया, विप्रश्रेष्ठ? किं वृद्धेन मया? युवानं पुत्रं यं इच्छसि, तम् ददामि।” तदा अजिगर्तः प्राह— “ज्येष्ठं शुनःपुच्छं न क्रेतुमर्हसि, न च तस्य जननी कनिष्ठं विक्रीणाति; अतः मध्ये शुनःशेपं क्रेतुमर्हसि; मूल्यं वद।” रोहितः प्राह— “मानुष्यः वरुणाय पशोः श्रेष्ठः। यदि विक्रीणोषि, विप्रवर, मूल्यं वद सत्येन।” तदा अजिगर्तः प्राह— “एवं भवतु; सहस्रं गावः, धान्यं, सुवर्णमुद्राः, वस्त्राणि च— एतत् मूल्यं दत्त्वा पुत्रं गृहाण।” तदा रोहितः तदर्थं सम्पूर्णं दत्त्वा, वस्त्रैः सह, मुनिपुत्रं गृहीत्वा पितरं प्रति जगाम्। पितरं निवेदितवान्— “मुनिपुत्रं क्रीत्वा आगतः अस्मि।” तदा प्राह— “एतेन मानुषेण पशुना वरुणाय यजस्व, रोगात् विमुक्तो भविष्यसि।” एवं हरिश्चन्द्रः पुत्रवाक्यानुसारं प्राह। स्मृतिः हि वदति— ब्राह्मणाः, क्षत्रियाः, वैश्याश्च राज्ञा रक्षितव्याः; विशेषतः ब्राह्मणाः, सर्ववर्णानां गुरवः, द्विजश्रेष्ठ। यथाहं पूजनीयः विष्णोरिव, तथा ब्राह्मणः; नृपैः यदि तेषां अवमानः क्रियते, स्वकुलविनाशः भवति। कथं अहं, एतं दरिद्रं पशुं कृत्वा, रक्षां करिष्यामि? कथं वा ब्राह्मणं पशुं कृत्वा यजामि? न एष धर्मः। अन्यत् नः श्रेयः, मृत्युरपि, न तु ब्राह्मणं कदापि पशुं कृत्वा। अतः पुत्र, त्वं ब्राह्मणेन सह सुखेन गच्छ। तस्मिन्नेव क्षणे, देवनिर्मितः शब्दः आकाशे श्रुतः।