गौतम्याः तीरे हि जलाधिपतिः वरुणः सर्वकामदः मुनिसत्तमैः प्रसिद्धः सर्वदः, तत्र मनसः परमान् कामम् अदात्। तेन तुष्टः स कालक्रमे पुत्रं दास्यतीति श्रुत्वा स राजा हरिश्चन्द्रः मुनिवचनेन यथोक्तं व्यवहत्। स गौतम्याः कूले स्थितं वरुणं तुष्टाव, ततः सन्तुष्टः स जलाधिपतिः हरिश्चन्द्रं प्राह—राजन्, अहं तुभ्यं पुत्रं दास्यामि, यः त्रिलोकस्य भूषणम् भविष्यति; तेन सह यजसि चेत्, नूनं पुत्रः जायते। तदा हरिश्चन्द्रोऽपि वरुणं प्रति—'यजामि तेन'—इत्युक्त्वा वरुणयागस्य सिद्धिं कृतवान्। ततः स राजा तं यागं भार्यायै दत्तवान्; अनन्तरं तस्य पुत्रः जातः। पुत्रे जातमात्रे जलाधिपतिः श्रेष्ठवाग्वरुणः प्रोवाच—'अद्यैव पुत्रः यष्टव्यः; पूर्वं कृतं वचनं स्मरसि वा?'। हरिश्चन्द्रस्तदा यथाक्रमं वरुणं प्रति प्राह—'दशाहं प्राण्युदकं शुद्धं जातं चेत्, तदा तेन यजिष्ये'। राजवचनं श्रुत्वा वरुणः स्वालयं प्रतस्थे; दशरात्रे गते पुनः समागत्य—'यजस्व'—इत्युक्तवान्। राजा च वरुणं प्रति—'अयं प्राण्युदकः अदन्तकः, अयुक्तः; यदा दन्ताः जायन्ते, तदा आगच्छ'—इति। तद्वचनं श्रुत्वा वरुणः पुनः स्वालयं गतः; सप्तवर्षेषु दन्ताः जाताः, तदा वरुणः पुनः—'यजस्व'—इत्युक्तवान्। राजा च वरुणं प्रति—'एते दन्ताः पतिष्यन्ति, जलाधिप'—इत्युक्त्वा। 'ते पुनः जायन्ते, अन्ये च; तदा यक्ष्यामि—गच्छ' इति पुनः वरुणः निर्गतः। नूतनदन्तेषु जातेषु, नारद, वरुणः पुनरागत्य—'यजस्व'—इत्युक्त्वा, राजा जलाधिपतिं प्रत्युवाच—'यदा क्षत्रियः पशुर्यज्ञे भवति, धनुर्वेदं च जानाति, तदा स यज्ञपशुषु श्रेष्ठः'। राजवचनं श्रुत्वा वरुणः स्वगृहं पुनरयात्; रोहितोऽपि शस्त्रास्त्रविद्यायाम् अभ्यस्तः। स शत्रुनाशकः सर्ववेदशास्त्रेषु निपुणः अभवत्; षोडशे वर्षे रोहितः युवराजपदं प्राप्तवान्। तत्र स राजा च रोहितः च हृष्टौ अभवताम्; तत्र वरुणः आगत्य—'पुत्रं यजस्व'—इत्युक्तवान्। ततः स राजा 'ॐ' इत्युक्त्वा, पुरोहितान् सम्बोध्य, रोहितं ज्येष्ठं पुत्रं च वरुणं च शृण्वन्तौ—'आगच्छ पुत्र महाबाहो, त्वां वरुणाय यक्ष्यामि'—इति। तदा रोहितः पितरं प्रति—'किमेतत्?'—इत्युक्त्वा, पिता सर्वं विस्तारतः वरुणस्य सन्निधौ न्यवेदयत्। 'महाबाहो, अहं पुरोहितैः सह, यथाविधि शुद्धया, पशुना विष्णुं यक्ष्यामि, त्वं वरुण, अनुमन्यस्व'—इति रोहितवचनं श्रुत्वा स जलाधिपतिः कोपेनोद्विग्नः, जलोदरं ससर्ज। ततः हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः रोहितः दिव्यं धनुः गृहीत्वा, रथमारुह्य, शोकविवर्जितः, अरण्यं ययौ। यत्र हि राजा हरिश्चन्द्रः वरुणं सम्पूज्य, गङ्गायाः कूले पुत्रं प्राप्तवान्, तत्रैव रोहितोऽपि समुपाजगाम। तत्र पञ्चवर्षाणि व्यतीतानि; षष्ठे वर्षे तत्र वसन्, राज्यव्याधिं श्रुत्वा चिन्तयामास—'किं फलम् अस्ति पुत्रेण येन जातेन पितुः क्लेशः भवति?'। तत्रैव गङ्गातटे स रोहितः पुण्यान् मुनीन् ददर्श; गङ्गातटे मुनिश्रेष्ठान् वसतः अपश्यत्। अत्राजिगर्तं मुनिपुत्रं कीर्तिमन्तं, त्रिभिः पुत्रैः भार्यया च सह, जीविकाहीनं, दीनमिव तिष्ठन्तं दृष्ट्वा, राजपुत्रः प्रणम्य, इदं वचनमब्रवीत्—'कस्मात् कृशः, जीविकाहीनः, शोकाकुलः च दृश्यसे?'। तदा अजिगर्तः अपि रोहितं प्रति—'नास्ति किञ्चित् शरीरधारणाय, बहवः आश्रिता मम; अन्नाभावे वयं म्रियेमहि। ब्रूहि, किं कुर्मः?'—इत्युक्त्वा। ततः राजपुत्रः मुनिं प्रति पुनरुवाच—'किं ते मनसि? वद, श्रेष्ठवदिन्'। अजिगर्तः—'नास्ति सुवर्णं, न च रजतं, न गावः, न धान्यं, न वसनानि, न चान्यद्वस्तु, राजसिंह; न च जीविकोपायः अस्ति। पुत्राः मम, भार्या च; अहं पञ्चमः। एतेषां कोऽपि भोजनार्थं विक्रेयः नास्ति'—इत्युक्त्वा। तदा रोहितः—'किं त्वं कर्तुमिच्छसि, विप्रश्रेष्ठ अजिगर्त? सत्यमेव वद; अन्यन्न वदनीयम्, ब्राह्मणाः सत्यान्विता एव'—इत्युक्त्वा। अजिगर्तः—'मम त्रिषु पुत्रेषु, वा मयि, वा भार्यायाम्—यम् कञ्चन इच्छसि, गृहाण; विक्रयात् जीवेम'—इत्युक्त्वा। तदा रोहितः—'किं भार्या कार्यम्, विप्रश्रेष्ठ? किं वृद्धेन मया? तव यं कञ्चन पुत्रं कामयसे, तम् दद'—इत्युक्त्वा। अजिगर्तः—'ज्येष्ठं शुनःपुच्छं न विक्रयीष्यसि, रोहित; न च कनिष्ठं माता विक्रेतुमिच्छति। अतः मध्यमं शुनःशेपं विक्रीणामि; मूल्यं ब्रूहि'—इति। एवं तु हरिश्चन्द्रपुत्रस्य रोहितस्य यथाक्रमं सर्वमिदं चरितं, वरुणस्य वरदानं, प्रतिज्ञापालनं, पुत्रस्य यज्ञे विक्रयवृत्तान्तं च, भगवन्, सम्प्रत्यवर्णयत्।