शृणु, राजन्! एकदा हरिश्चन्द्रो नाम नृपतिः सुतकामः स्वैः सुमनसः ऋषिभिः सह संवादमकरोत्। तस्मै तैः श्रेयांसि वक्तुमारभ्येदम् उक्तम्— “राजेन्द्र, यस्य पुत्रो नास्ति, तस्य परं न लोकः; पुत्रे जातमात्रे स्नात्वा तं लोकं लभते पिताऽपि। दशाश्वमेधयागानां दीक्षाफलं स लभते, आत्मसम्पादनं पुत्रात् स्यात्, श्रेयांसि पताकानि च जातानि। देवाः सोमपानात् अमृतत्वं प्राप्तवन्तः, ब्राह्मणादयः पुनः पुत्रैः; पुत्रः पितरं पितामहं च त्रिभ्यः ऋणेभ्यः मोचयति। किं मूलं, किं जलं, किं श्मश्रु, किं तपः? पुत्रवर्जितस्य, राजन्, स्वर्गमोक्षौ पुत्रसम्भवादेव स्मृतौ। पुत्र एव परं लोकः, धर्मः, कामः, अर्थः; पुत्र एव मोक्षः, परं ज्योतिः, सर्वदेहिनां तारयिता। पुत्रविना, राजेन्द्र, स्वर्गमोक्षौ अत्यन्तदुर्लभौ; पुत्र एव लोके धर्मकामार्थसिद्धये श्रेयान्। यत् दत्तं दानं पुत्रविना, यत् हुतं यज्ञे पुत्रविना, या च जातिः पुत्रविना—सर्वं तदफलरहितं मम दृश्यते। अतः त्रिषु लोकेषु किञ्चन नास्ति पुत्रवत् काम्यम्। इति श्रुत्वा राजा विस्मितचित्तः punar अपृच्छत्। ततः हरिश्चन्द्रः सुमनसां ऋषीणां वचः श्रुत्वा सुतप्राप्तये उपायं पृच्छति स्म— “कथं वा, कुत्र वा, केन वा प्रकारेण पुत्रः मे स्यात्? येन केनापि प्रकारेण, यत्नेन, मन्त्रैः, यज्ञैः, दानेन वा, मया पुत्रः कर्तव्यः।” तौ तं राजर्षिं पुत्रकामं हरिश्चन्द्रं प्राहतु— “क्षणमेकं सम्यग् ध्यायस्व, ततः गौतमीं गच्छ, महाशय। तत्र वारुणः प्रभुः मनसः परां कामनां ददाति; स वै सर्वदातृत्वेन ऋषिषु प्रसिद्धः। स तव तुष्टः कालेन पुत्रं दास्यति।” इति श्रुत्वा स राजा मुनिवचनानुसारं चकार। गौतमीतीरं गत्वा स वारुणं तुष्टाव। तुष्टेन वारुणेन हरिश्चन्द्राय प्रोक्तम्— “राजन्, पुत्रं दास्यामि, त्रैलोक्यभूषणम्; तेन यजसि चेत्, पुत्रः तव भविष्यति।” हरिश्चन्द्रोऽपि प्रत्युवाच— “यजामि तेन,” इति। ततः स राजा वारुणयागं कृत्वा तं भार्यायै दत्तवान्। सुतोऽपि तस्मै जातः। पुत्रे जातमात्रे वारुणः, वाक्यविशारदः, प्रोक्तवान्— “अद्यैव पुत्रेण यष्टव्यम्; पूर्वं यद् प्रतिज्ञातं तत् स्मरसि वा?” हरिश्चन्द्रः वारुणं क्रमशः प्रत्युवाच— “दशाहे शुद्धे पशौ सति, तदा यजामि तेन।” राज्ञो वचनं श्रुत्वा वारुणः स्वालयं गतः। दशाहे गते पुनः आगत्य प्रोक्तवान्— “इदानीं यजस्व।” राजा वारुणं प्राह— “अयम् पशुः अदन्तकः, अयुक्तश्च; यस्य दन्ताः आगच्छन्ति, तदा आगच्छ।” वारुणः पुनः प्रतिगम्य सप्तवर्षे दन्तागमे पुनः आगत्य “यजस्व” इति प्रोक्तवान्। राजा पुनः वारुणम्— “एते दन्ताः पतिष्यन्ति, प्रभो,” इति। “पुनः अन्ये दन्ताः भविष्यन्ति, तदा यजामि—गच्छ।” पुनः वारुणः प्रत्यगात्। नवान् दन्तान् दृष्ट्वा पुनः आगत्य “यजस्व” इति प्रोक्तवान्, राजा प्रत्युवाच— “यदा क्षत्रियः पशुर्भूत्वा यज्ञे यज्यते, धनुर्वेदं च वेत्ति, तदा स उत्तमः पशुः भवति।” इति श्रुत्वा वारुणः स्वालयं पुनरगात्। यदा रोहितः शस्त्रास्त्रविद्यायाम् पारङ्गतः अभवत्, सर्ववेदशास्त्रेषु च निपुणः, षोडशवर्षे युवराजपदे प्रतिष्ठितः, तदा राजा तेन सह सन्तुष्टः अभवत्। तत्र वारुणः आगत्य “इदानीं पुत्रं यजस्व” इति प्रोक्तवान्। राजा “ॐ” इति ब्रुवन् ऋत्विजः, ज्येष्ठपुत्रं रोहितं, वारुणं च साक्षिणं कृत्वा प्रोक्तवान्— “आगच्छ, पुत्र महावीर, त्वां वारुणाय यक्ष्यामि।” तदा रोहितः पितरं पप्रच्छ— “किमेतत्?” पितरः सर्वं विस्तार्य तस्मै आख्यातवान्, वारुणः शृण्वन् स्थितः। ततः रोहितः पितरमुवाच— “महाबाहो, अहं ऋत्विग्भिः, होतृभिः सह, शीघ्रं शुद्धं च जगतां नाथं विष्णुं पशुना यक्ष्यामि; अनुमन्यस्व, हे वारुण।” एतद्वचनं श्रुत्वा वारुणः कोपाविष्टः अभवत्, जलोदरं च तस्य जनकस्य प्राकरोत्। ततः हरिश्चन्द्रपुत्रः रोहितः दिव्यं धनुः गृहीत्वा, रथमारुह्य, शोकवर्जितः, वनं जगाम। यत्र राजा हरिश्चन्द्रः गङ्गातटे वारुणं पूज्य पुत्रं प्राप्तवान्, तत्रैव रोहितः अपि आगमत्। तत्र पञ्च वर्षाणि व्यतीतानि; षष्ठे वर्षे तत्र वसन्, राज्ञः व्याधिं श्रुत्वा चिन्तयामास— “किमर्थं वा पुत्रः, यदि स जातः पितरं क्लेशयति?” तत्रैव गङ्गातटे स रोहितः पुण्यांश्च मुनीन् अपश्यत्; तत्रैव स उत्तमर्षिं स्थातुम् अपश्यत्। अत्राजिगर्तं नाम मुनिपुत्रं त्रिभिः पुत्रैः भार्यया च सहितं, जीविकाविहीनं, कृशं, दुःखितं च दृष्ट्वा, राजा-पुत्रः प्रणम्य पप्रच्छ— “कस्मात् त्वं कृशः, नष्टजीविकः, दुःखितवद् दृश्यसे?” इति कथा एषा शास्त्रविहिता, राजन्।