शमीतीर्थं प्रथमं, द्वितीयं वैष्णवं प्रसिद्धं, ततः अर्कं, शैवं, सौम्यं, वासिष्ठं च—एतानि सर्वकामप्रदानीति कीर्त्यन्ते। महायज्ञे समाप्ते, सर्वे देवाः ऋषयश्च तृप्ताः सन्तः वसिष्ठं च यजमानं प्रियव्रतं च संबोधितवन्तः। ते वृक्षाः गङ्गा च, प्रमुदितैः पुनः पुनः उपगम्य, अश्वमेधसिद्ध्यर्थं पुनः पुनः उपयाताः। देवाः तेषु पुण्यस्थलेषु स्नानेन दानेन च अश्वमेधफलप्रदं तीर्यन्ते, इत्युक्त्वा, नारद, तत्र स्नानदानाभ्यां अश्वमेधस्य पुण्यफलमवाप्यते—एषा न मिथ्या वाणी। विश्वामित्रः, हरिश्चन्द्रः, शुनःशेपः, रोहितः, वारुणः, ब्राह्मः, आग्नेयः, ऐन्द्रः, ऐन्दवः, ऐश्वरः—मैत्रः, वैष्णवः, याम्यः, अश्विनः, औशनः—एतेषां पुण्यतीर्थानां नामानि मम वचनेन शृणु। हरिश्चन्द्रः नाम राजा इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः, तस्य गृहे नारदः पर्वतश्च महर्षी आगतम्। स राजा तौ सम्यगर्चयित्वा उवाच—जनाः पुत्रार्थं यतन्ते; पुत्रे किम्? स बुद्धिमान् वा मूढः, श्रेष्ठः, मध्यमः, अन्यथा वा स्यात्? एषा मम नित्यशंका, भगवन्तौ, तद् मे कथयेताम्। ततः पर्वतनारदौ हरिश्चन्द्रं प्रत्युक्तवन्तौ—'राजन्, एकगुणं दशगुणं शतगुणं सहस्रगुणं फलमस्ति; परमं फलमवाप्यते, तथापि एवं निश्चितम्। पुत्रहीनस्य न परं लोकं; पुत्रे जातेम्, स्नानं कृत्वा पिता तं प्राप्नोति। दशाश्वमेधसमवेतस्य फलमवाप्नोति; आत्मस्थापनं पुत्रात्, उत्तमं ध्वजं जायते। देवाः अमृतात् अमरत्वं प्राप्नुवन्; ब्राह्मणादयः पुत्रैः। पुत्रः पितामहपितरौ त्रिणृणाद् विमोचयति। मूलं किम्, जलं किम्, श्मश्रूणि किं, तपः किम्? पुत्रविना, राजन्, स्वर्गमोक्षौ पुत्रात् स्मृतौ। पुत्र एव परं लोकं धर्मकामार्थः; पुत्र एव मोक्षः परमं तेजः, सर्वदेहिनां तारकः। पुत्रविना, राजन्, स्वर्गमोक्षौ सुदुर्लभौ; पुत्र एव लोके धर्मकामार्थसिद्धौ श्रेष्ठः। यत् दत्तं दानं पुत्रविना, यत् हुतं यज्ञे पुत्रविना, या च जातिः पुत्रविना—तत् सर्वं फलहीनं मम दृश्यते। अतः त्रिषु लोकेषु पुत्रवत् किञ्चन नास्ति काम्यं; इति श्रुत्वा राजा विस्मितः पुनः उवाच—कथं, कुत्र, केन प्रकारेण पुत्रं प्राप्नुयाम्? यत्नेन, मन्त्रेण, यज्ञेन, दानेन वा, पुत्रं सृजामि।' तौ द्वावपि हरिश्चन्द्रं पुत्रकामं वचो ब्रूतः—'क्षणं सम्यक् ध्याय, ततः गौतमीं गच्छ, मान्यदायक।' तत्र वारुणः सर्वकामप्रदः गौतमीतीरे मनसः परमं वाञ्छितं ददाति, मुनिषु प्रसिद्धः। स तुष्टः सति कालान्तरे पुत्रं दास्यति इति श्रुत्वा स राजा ऋषिवचनं यथावत् अकरोत्। स गौतमीतीरे स्थितं वरुणं तुष्टाव, तदा तुष्टः स वारुणः हरिश्चन्द्रं प्रति उवाच—'राजन्, पुत्रं दास्यामि, त्रैलोक्याभूषणं; तेन सह यजस्व, पुत्रस्ते निश्चितं जायते।' हरिश्चन्द्रः अपि वरुणं प्रति उवाच—'तेन सह यजामि' इति; ततः स राजा वारुणयागं कृत्वा स्वपत्नीं दत्तवान्। तदा तस्य पुत्रः जातः। पुत्रे जातेम्, वारुणः, वाक्पतिः, उवाच—'अद्यैव पुत्रः यज्यः, पूर्वं प्रतिज्ञां स्मर'। हरिश्चन्द्रः तदा क्रमशः वरुणं प्रत्युवाच—'पशुः दशरात्रे शुद्धः स्यात्, तदा यजामि।' राजवचनं श्रुत्वा वारुणः स्वस्थानं गतः; दशरात्रे गते पुनरागत्य उवाच—'यजस्व।' राजा उवाच—'पशुः दन्तहीनः, अयुक्तः; दन्तागमे आगच्छ, वारुण।' राजवचनं श्रुत्वा वारुणः पुनः गतः; सप्तवर्षे दन्तागमे, स पुनः आगत्य उवाच—'यजस्व।' राजा उवाच—'एते दन्ताः पतिष्यन्ति, वारुण।' 'नवाः पुनरपि भविष्यन्ति; तदा यजामि—गच्छ।' पुनः वारुणः गतः; नवदन्तेषु जातेषु, नारद, पुनरागत्य उवाच—'यजस्व।' राजा प्रत्युवाच— 'यदा क्षत्रियो यज्ञे पशुर् भवति, वारुण, यदा च धनुर्वेदं वेत्ति, तदा स उत्तमः पशुः।' राजवचनं श्रुत्वा वारुणः पुनः स्वस्थानं गतः; रोहितः शस्त्रास्त्रविद्यायाम् पारङ्गतः जातः। स रिपुघ्नः सर्ववेदशास्त्रेषु पारदृश्वन् अभवत्; षोडशे वर्षे रोहितः युवराजपदं प्राप्तवान्। तत्र राजा च रोहितः च प्रमुदितौ स्थितौ; तदा वारुणः आगत्य उवाच—'इदानीं पुत्रं यजस्व।' 'ॐ' इति राजा पुरोहितान् संबोधितवान्, रोहितः ज्येष्ठः पुत्रः, वारुणश्च शृण्वन्। 'आगच्छ, पुत्र, महावीर; त्वां वारुणाय यक्ष्यामि।