पञ्च नद्यः, सरस्वती तासु प्रमुखा, परमपावनाः कीर्तिताः। तत्र यत् स्नानं दानं वा किञ्चित् क्रियते, तद् सर्वं फलदं भवति। तानि स्थलानि सर्वकामदाः, अकर्मण्या मुक्ति-प्रदा इति स्मर्यन्ते। तत्र हि हन्तृतीर्थं नाम, यः सर्वार्थदं जनानां, अन्यच्च ब्रह्मतीर्थं स्वर्ग-मोक्ष-फलप्रदं स्मृतम्। शमीतीर्थं नाम पापहरं प्रसिद्धम्। तस्य कथेयं शृणु, हे नारद। कश्चित् प्रियव्रतो नाम राजा बभूव, विजिगीषूणां श्रेष्ठः। स दक्षिणे गौतमीतीरे, पुरोहितेन सह, दीक्षां कृतवान्। अश्वमेधो यज्ञः तत्रारभ्यत, ब्राह्मणैः ऋषिभिश्च सहितः। तस्मिन् बलीयसि नृपे वसिष्ठः मुख्यः ऋत्विक् आसीत्। तदा हिरण्यकः नाम दैत्यः यज्ञवाटं प्रविवेश। तं दानवं दृष्ट्वा, इन्द्रमुख्या देवाः, केचन भीताः स्वर्गं जग्मुः। अग्निः शमीद्रुमं प्रविष्टः, विष्णुः अश्वत्थे, सूर्यः अर्के, शिवः वटद्रुमे, सोमः पलाशे, यज्ञाग्निः गङ्गाजले अपि प्रविष्टः। अश्विनौ अश्वं गृहीत्वा वायुत्वं गतौ, यमः काकत्वं प्रपेदे। एतेषु कालेषु वसिष्ठः महर्षिः दण्डं गृहित्वा, दैत्यांश्च निगृह्य स्वेनाज्ञया स्थितवान्। ततः पुनः यज्ञः प्रवृत्तः, दैत्योऽपि स्वशक्त्या पराजितः पलायितः। ततो हि एते पुण्यतीर्थानि दशाश्वमेधसमं फलं ददाति। प्रथमं शमीतीर्थं, द्वितीयं वैष्णवं, ततोऽर्कं, शैवं, सौम्यं, वासिष्ठं—एतानि सर्वकामदानि। यदा महायज्ञः समाप्तः, तदा सर्वे देवाः ऋषयश्च तुष्टाः सन्तः वसिष्ठं च यजमानं प्रियव्रतं च प्राहुः। ते वृक्षा गङ्गा च, पुनः पुनः हर्षेण उपागताः, अश्वमेधसिद्ध्यर्थं यजन्तः दृष्टाः। देवाः उक्तवन्तः—एतानि तीर्थानि अश्वमेधसमं फलं ददाति; अतः, नारद, तत्र स्नानेन दानेन च अश्वमेधफलं प्राप्यते—एषा न मृषा वाणी। तत्र विश्रुतानि तीर्थानि—विश्वामित्र, हरिश्चन्द्र, शुनःशेप, रोहित, वारुण, ब्राह्म, आग्नेय, ऐन्द्र, ऐन्दव, ऐश्वर—एतानि नामानि शृणु। तेषु अपि मैत्र, वैष्णव, याम्य, अश्विन, औशन—एतानि तीर्थनामानि मया कथ्यन्ते। हरिश्चन्द्रः नाम राजा इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः आसीत्। तस्य गृहे नारदः पर्वतश्च ऋषी आगतौ। तौ सम्यक् पूजयित्वा हरिश्चन्द्रः तौ ऋषी उवाच—जनाः पुत्रार्थं यतन्ते; पुत्रेण किं स्यात्? स पुत्रः पण्डितो वा मूढो वा, श्रेष्ठो वा मध्यमो वा? एष मे नित्यशङ्का, तद् ब्रूतं भगवन्तौ। तदा पर्वत-नारदौ हरिश्चन्द्रं प्राहतुः—'राजन्, एकगुणं दशगुणं शतगुणं सहस्रगुणं च फलं लभ्यते; परं फलं एवं निश्चितम्। पुत्रहीनस्य न परं लोकं, पुत्रे जातमात्रे पिता स्नानं कृत्वा तं लोकं प्राप्नोति। दशाश्वमेधसङ्कल्पफलं लभते; आत्मस्थापनं पुत्रेण, श्रेष्ठध्वजः पुत्रेण जायते।' 'देवाः अमृतं प्राप्य अमराः अभवन्; ब्राह्मणादयः पुत्रैः एव। पुत्रः पितरं पितामहौ च त्रिणृणात् मोचयति। मूलं किम्, जलं किम्, श्मश्रु किम्, तपः किम्? पुत्राभावे स्वर्गमोक्षौ अपि पुत्रात् एव स्मृतौ। पुत्रः एव परं लोकः, धर्मः, कामः, अर्थः; पुत्रः मोक्षः, परमज्योतिः, सर्वभूतविमोचकः।' 'पुत्राभावे स्वर्गमोक्षौ दुरापौ; पुत्रः एव धर्मकामार्थसिद्ध्यर्थं लोके श्रेष्ठः। यत् दानं पुत्रविना, यत् हवनं पुत्रविना, यत् जन्म पुत्रविना—तद् सर्वं निष्फलमेव। अतः त्रिषु लोकेषु पुत्रात् श्रेष्ठं नास्ति किञ्चन।' एवं श्रुत्वा, हरिश्चन्द्रः विस्मितः पुनः उवाच—'कथं पुत्रः लभ्येत? कुत्र, कथं, केन प्रकारेण? यत्नेन, मन्त्रेण, यज्ञेन, दानेन वा, पुत्रः मया उत्पाद्यः।' तौ ऋषी हरिश्चन्द्रं पुत्रकामं समुपदिश्य प्रहतुः—'क्षणमेकं ध्यानं कृत्वा, ततः गौतमीतीरं गच्छ, हे मान्यदातः। तत्र वारुणः सर्वकामदः, सन्तुष्टः स ते पुत्रं दास्यति।' एवं श्रुत्वा, स राजा ऋषिवचनानुसारं कृतवान्। गौतमीतीरे स्थितं वारुणं सन्तुष्ट्य, तं प्रसन्नं कृत्वा, वरुणः हरिश्चन्द्रं प्राह—'दास्यामि ते पुत्रं, त्रैलोक्यभूषणम्। सहेति यजस्व, सुतस्ते भविष्यति।' हरिश्चन्द्रः अपि वरुणं प्राह—'सह तेन यक्ष्ये।' ततः स राजा वारुणं यागं कृतवान्। तं यागं पत्न्यै दत्त्वा, पुत्रः तस्य जातः। पुत्रे जातमात्रे, जलाधिपः वरुणः उवाच—'अद्यैव पुत्रः यज्यः; पूर्वं प्रतिज्ञां स्मरसि वा?' हरिश्चन्द्रः वरुणं उवाच—'दशहासं शुद्धं पशुं कृत्वा यक्ष्ये।' राज्ञः वचनं श्रुत्वा, वरुणः स्वस्थानं गतः। दशरात्रे गते पुनः आगत्य, 'इदानीं यजस्व' इति उवाच।