सरस्वत्याः संगमं ब्रह्मतीर्थं इति प्रसिद्धम्। तत्र सिद्धेश्वरः निवसति, यः सर्वकामदः स्थलः। तत्रैव पञ्च तीर्थानि—सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती—ऋषिभिः पावनानि अभिज्ञातानि। तत्र स्नानं पानं च कृत्वा सर्वदोषविमुक्तिः लभ्यते; सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती—एतानि पञ्च तीर्थानि। एता मम ज्येष्ठाः कन्याः धर्मार्थं स्थापिताः; तासु एकां सर्वश्रेष्ठां, लोकसुन्दरीं, अहं सृजितवान्। तां दृष्ट्वा मम मनः विक्षिप्तं अभवत्, हे मुनेश्रेष्ठ; तां युवतीं गृहितुम् इच्छन् अहं यत्नं अकुरवम्। सा युवती मम दृष्ट्वा पलायिता। सा मृगस्य रूपं धारयामास, अहं अपि मृगः अभवम्; शम्भुः धर्मरक्षणार्थं व्याधः अभवत्। मम पञ्च कन्याः भयात् महतीं गङ्गां गताः; ततः महेश्वरः धर्मरक्षणाय अगच्छत्। धनुष्कं शरं च गृहित्वा, हरः व्याधरूपेण माम् उद्दिश्य उवाच—'त्वां हनिष्यामि'। ततः तं कर्म विरम्य, अहं तां कन्यां विवस्वते दत्तवान्; पञ्च कन्याः सावित्रीप्रभृत्यः नद्यः रूपेण एकत्रिताः। ताः पुनः मम दिव्यं लोकं आगताः; यत्र ताः देव्या एकत्रिताः, हे नारद, तत्र पञ्च तीर्थानि। पञ्च नद्यः, सरस्वती तासु, पावनाः; तत्र यद् स्नानं दानं वा कृतं, तद् सर्वकामदं भवति। तद् स्थलम् सर्वकामदं, निष्क्रियया मोक्षप्रदं स्मृतम्; तत्र व्याधतीर्थं, सर्वार्थसिद्धिदं, अपरं च स्वर्गमोक्षफलप्रदं, ब्रह्मतीर्थं अभवत्। शमीतीर्थं इति प्रसिद्धं, सर्वपापहारि; तस्य कथा अहं वक्ष्यामि, शृणु नारद। गौतमीदक्षिणतटे प्रियव्रत इति राजा, विजिगीषुश्रेष्ठः, तत्र यज्ञदीक्षां स्वपुरोहितेन कृतवान्। अश्वमेधारंभे, याजकैर् ऋषिभिः च सहितः, वसिष्ठः मुख्यपुरोहितः अभवत्। तत्र हिरण्यकस् इति दैत्यः यज्ञवाटं आगतः; तं दैत्यम् दृष्ट्वा, इन्द्रप्रधानाः देवाः, किञ्चित् भयात् स्वर्गं गच्छन्। यज्ञाग्निः शमीवृक्षं प्रविष्टः, विष्णुः अश्वत्थं, सूर्यः अर्कं, शिवः वटवृक्षं प्रविष्टः। सोमः पलाशं, यज्ञाग्निः गङ्गाजलं, अश्विनौ अश्वं गृहित्वा वायुरूपं, यमः श्वपद्रूपं गृहीत्वा अभवत्। वसिष्ठः दण्डं गृहीत्वा दैत्यान् निगृह्य यज्ञं पुनः आरभ्य दैत्यम् आत्मबलात् निर्जितम्। तदनन्तरं एते तीर्थानि दशाश्वमेधफलप्रदानि अभवन्। प्रथमं शमीतीर्थं, द्वितीयं वैष्णवम्, ततः अर्क, शैव, सौम्य, वसिष्ठ—एतानि सर्वकामदानि। महायज्ञे समाप्ते, देवाः ऋषयः च तुष्टाः, वसिष्ठं प्रियव्रतं च संबोधितवन्तः। ते वृक्षाः गङ्गा च, पुनः पुनः सानन्दं उपागम्य, अश्वमेधसंपादनाय पुनः पुनः उपयुज्यन्ते। देवाः उक्तवन्तः—एतानि तीर्थानि अश्वमेधफलप्रदानि; अतः नारद, तत्र स्नानदानाभ्यां अश्वमेधफलम् अवाप्यते—एष सत्यवचनम्। विश्वामित्र, हरिश्चन्द्र, शुनःशेप, रोहित, वारुण, ब्राह्म, आग्नेय, ऐन्द्र, ऐन्दव, ऐश्वर—एतानि तीर्थनामानि। मैत्र, वैष्णव, याम्य, अश्विन, औशन—एतानि तीर्थानि मम वचनात् शृणु। हरिश्चन्द्रः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः राजा; तस्य गृहे नारदः पर्वतः च ऋषी आगतौ। तौ सम्यक् पूज्य, हरिश्चन्द्रः तौ ऋषी उवाच। जनाः पुत्रार्थं यतन्ते; पुत्रेण किं स्यात्? सः ज्ञानी वा अज्ञानी वा, श्रेष्ठः वा मध्यमः वा अन्यथा वा? एष मम नित्यशंका, तद् वदतं, हे सम्मान्यौ। पर्वतः नारदः च हरिश्चन्द्रं प्रत्युवाचतुः। 'राजन्, एकगुणं, दशगुणं, शतगुणं, सहस्रगुणं; परमं फलम् प्राप्तं, तथापि एषा एव घोषणा। राजा, पुत्रहीनस्य न उच्चलोकः; पुत्रजन्मे, स्नातः पिता तं लोकं प्राप्नोति। दशाश्वमेधसंस्कारफलम् लभ्यते; आत्मनिष्ठा पुत्रात्, श्रेष्ठध्वजः जातः। देवाः अमृतात् अमराः, ब्राह्मणाद्याः पुत्रैः; पुत्रः पितरं पितामहान् च त्रृणृणात् मोचयति। किं मूलं, किं जलं, किं श्मश्रु, किं तपः? पुत्रविना स्वर्गमोक्षः पुत्रात् स्मृतः। पुत्रः एव परमं लोकम्, धर्मः, कामः, अर्थः; पुत्रः मोक्षः, परमप्रभा, सर्वजीवमोचकः। पुत्रविना स्वर्गमोक्षः दुरलभः; पुत्रः एव धर्मकामार्थसंपादनाय लोके श्रेष्ठः। यत् दानं पुत्रविना, यत् यज्ञं पुत्रविना, यत् जन्म पुत्रविना—तत् सर्वं फलहीनं इव मे दृश्यते। अतः त्रिलोक्यां पुत्रसमः न कश्चन वस्तु; इदं श्रुत्वा राजा विस्मयपूर्णः पुनः उवाच। कथयतं, केन उपायेन पुत्रः लभ्यते—क्व, कथं, केन विधिना? यथा संभवम्, यत्नेन, मन्त्रेण, यज्ञेन, दानेन वा, पुत्रः उत्पाद्यः। तौ हरिश्चन्द्रं पुत्रकामं प्रत्युवाचतुः—'क्षणं ध्यानं कुरु, ततः गौतमीं गच्छ, हे सम्मानदाता।' इति एषा पुण्या कथा, नारद, तीर्थानां, धर्मस्य, पुत्रस्य, यज्ञस्य च महिमा।