सदा सरस्वती राज्ञः गृहं गच्छति स्म, हे लक्ष्म, अतः तस्याः पुत्रः सरस्वन्त् इत्येव अन्येषु प्रसिद्धः अभवत्। अहं तस्यै शापं दत्तवान्—"पुनः महानदी भव" इति। मम शापात् भीता वाग्देवी पूर्वदिशं गतवती, गौतमी नद्याकारं जग्राह। सा कुम्भसम्भूता, विशुद्धा, लोकपावनी, त्रिविधतापनाशिनी, लौकिकामुष्मिकफलप्रदा माता अभवत्। ततः सा देवी गौतमीं समुपेत्य मम शापस्य आद्यं वृत्तान्तं निवेदयामास। गङ्गा अपि माम् उक्तवती—"त्वं शापं प्रत्याहर" इति। "न युक्तं त्वया सरस्वत्यै शापः दत्तः। स्त्रीणां स्वभाव एव एवं, पुरुषेषु तासां स्पृहाऽस्ति। सर्वाः स्त्रियः चपला, हे ब्रह्मन्, त्वं जगत्कर्ता पद्मासन, एतत्कथं न जानासि?" इत्यपि गङ्गया उक्तम्। "कामेन स्वभावतो मोह्यते कः न?" इति मया उक्तम्। तस्मात् उक्तवान्—"सरस्वती अपि दृश्यता अस्तु" इति। अतः शापात् सरस्वती मानुषेषु क्वचित् दृश्यते, क्वचित् अदृश्यते। या सा देवी शापपीडिता गङ्गायाः समागमे यत्र यत्र दृश्यते— तत्र धर्मात्मा राजा पुरूरवाः गतवान्, तपः कृतवान्, सिद्धेशं हरं समर्चयत्। गङ्गायाः प्रसादेन सः सर्वान् अभिलषितान् अर्थान् प्राप्तवान्। तस्मात् तत् पुण्यस्थानं "पुरूरवस" इति प्रसिद्धम्। सरस्वत्याः संगमः "ब्रह्मतीर्थ" इति कथ्यते, यत्र सिद्धेश्वरः स्थितः, तत्र सर्वकामप्रदं स्थानम् अस्ति। सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती—एतानि पञ्च पुण्यतीर्थानि मुनिभिः पवित्राणि कथ्यन्ते। तत्र स्नानेन पानं कृत्वा सर्वपापविमुक्तिः प्राप्यते; सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती—एताः मम ज्येष्ठाः पुत्र्यः धर्मस्य निमित्तं स्थापिताः। तासु एकां श्रेयसीं लोकसुन्दरीं सृष्टवान्। तां दृष्ट्वा मम मनः विक्षिप्तम् अभवत्, हे मुनिश्रेष्ठ। तां कन्यां गन्तुं यत्नं कृत्वा, सा माम् आलोक्य पलायिता। सा कन्या मृगी अभवत्, अहम् अपि मृगः अभवम्; धर्मरक्षणाय शम्भुः मृगयुः अभवत्। मम पञ्च पुत्र्यः भीता गङ्गां प्रति जग्मुः; ततः महेश्वरः धर्मरक्षणाय अगच्छत्। धनुष्कं बाणं च गृह्य, हरः माम्, मृगरूपिणं, इत्युक्तवान्—"त्वां हनिष्यामि"। तदनन्तरं तस्मात् कर्मात् विरम्य, कन्यां विवस्वते दत्तवान्। सावित्रीप्रभृतयः पञ्च पुत्र्यः नद्याकारं कृत्वा एकत्र समागता। पुनः स्वर्गलोकं गताः; यत्र ताः देव्या एकत्रिता, तत्र पञ्च तीर्थानि, हे नारद। पञ्च नद्यः, सरस्वत्याद्याः, पवित्राः; यत्र स्नानं दानं वा क्रियते, तत्र सर्वकामप्रदं स्थानम्। तत्र कर्मनैष्कर्म्येण मोक्षदं स्मृतम्; तत्र मृगयातीर्थं सर्वार्थप्रदं, अन्यत् च स्वर्गमोक्षफलप्रदं ब्रह्मतीर्थं स्मृतम्। शमीतीर्थं नाम पापहरं प्रसिद्धम्; तस्य कथा ते वदामि, शृणु, हे नारद। कश्चित् राजा प्रियम् व्रतः नाम, विजिगीषूणां श्रेष्ठः, गौतमीदक्षिणे तीरे दीक्षां कृतवान्, सः पुरोहितेन सह। अश्वमेधारम्भे ब्राह्मणैः ऋषिभिः च सहितः, वसिष्ठः तस्य महाबाहोः मुख्यऋत्विक् आसीत्। तदा हिरण्यकः नाम दैत्यः यज्ञवाटं प्राप्तः। तं दैत्यं दृष्ट्वा, इन्द्रप्रमुखाः देवाः, केचित् भीताः स्वर्गं गताः; यज्ञाग्निः शमीवृक्षं प्रविष्टः, विष्णुः अश्वत्थं, सूर्यः अर्कं, शिवः वटं प्रविष्टः। सोमः पलाशं प्रविष्टः, यज्ञाग्निः गङ्गाजलं प्रविष्टः; अश्विनौ अश्वं गृह्य वायुरूपिणौ, यमः काकः अभवत्। एतस्मिन्नेव काले वसिष्ठमहर्षिः दण्डं गृहीत्वा, दैत्यान् निगृह्य, यज्ञं पुनः प्रवर्तितवान्। दैत्यः स्वबलात् पराजितः। ततः तानि तीर्थानि दशाश्वमेधफलप्रदानी अभवन्। प्रथमं शमीतीर्थं, द्वितीयं वैष्णवम्, ततो अर्क, शैव, सौम्य, वसिष्ठ इति सर्वकामप्रदानि तीर्थानि। यदा महायज्ञः समाप्तः, तदा सर्वे देवाः ऋषयश्च तुष्टाः सन्तः वसिष्ठं याजकं च प्रियम् व्रतं समभाषन्त। ते वृक्षाः गङ्गा च, यज्ञसिद्ध्यर्थं पुनः पुनः सम्पूजिताः। देवैः उक्तं—एतानि तीर्थानि अश्वमेधस्य फलप्रदानि; तस्मात्, हे नारद, तत्र स्नानदानाभ्यां अश्वमेधसमं पुण्यं लभ्यते, एषा न मिथ्या वाणी। विश्वामित्र, हरिश्चन्द्र, शुनःशेप, रोहित, वारुण, ब्राह्म, आग्नेय, ऐन्द्र, ऐन्दव, ऐश्वर—मित्र, वैष्णव, याम्य, अश्विन, औशन—एतानि तीर्थनामानि मत्तः शृणु। हरिश्चन्द्रः इक्ष्वाकुवंशसम्भूतः राजा; तस्य गृहे नारदः पर्वतश्च आगतौ। सम्यक् सत्कृत्य, हरिश्चन्द्रः तौ ऋषी समभाषत— "जनाः पुत्रार्थं यतन्ते; पुत्रेण किम्? सः कः स्यात्—पण्डितः, मूढः, श्रेष्ठः, मध्यमः, वा अन्यथा? एषा मम नित्यशंका, ब्रूहि, भगवन्।" पर्वतश्च नारदश्च हरिश्चन्द्रं प्रत्युक्तवन्तौ—"हे राजन्, एकगुणं, दशगुणं, शतगुणं, सहस्रगुणं, परमं फलम् आप्यते; एवं हि एषा घोषणा।" एवं पुण्यतीर्थानां, नदीनां, यज्ञानां, तथा स्त्रीणां, ऋषीणां च पुण्यकथाः, गङ्गायाः सरस्वत्याश्च महत्त्वं, तेषां संगमः, तथा पुण्यप्रदानि स्थाना, धर्मस्य च संरक्षणं, सर्वं श्रद्धया श्राव्यं, पावनं च।