महर्षिः कश्यपः स्वैः पत्निभिः सह तत्र आचारं कृतवान्। तस्मात् कालात् तत् पुण्यस्थानं 'युग्मसंगम' इति प्रसिद्धं जातम्, सर्वपापनाशनं सर्वयज्ञफलप्रदं च। ततः वेदविद्भिः 'पुरूरवस्' इति पुण्यस्थानं ज्ञायते; तत्र स्मरणमात्रेण पापक्षयः, दर्शनात् तु अतिवृद्धः। पुरूरवाः ब्रह्मसभां प्राप्तः, तत्रैव ब्रह्मणः समीपे हसन्तीं दिव्यसरस्वतीं दृष्टवान्। तस्य तेजस्विन्याः सौन्दर्यं विलोक्य, नृपः उर्वशीं प्रत्युवाच— "काऽयं रम्या धर्मिष्ठा स्त्री ब्रह्मणः समीपे स्थिताऽस्ति? सर्वा अपि इह स्त्रियः अतीत्य, इयं समस्तां सभां प्रकाशयति।" उर्वशी नृपं प्रत्यवदत्— "एषा शुभा दिव्या नदी सरस्वती, ब्रह्मणः कन्या। सा सदा अत्र आगच्छति गच्छति च।" तत् श्रुत्वा नृपः विस्मितः अभवत्, उवाच— "आनय ताम् मम समीपम्।" पुनः उर्वशी उदारं नृपं प्रत्युवाच— "आनीयते सा, सर्वं तस्यै निवेद्यते।" ततः नृपः प्रसन्नः उर्वशीं तत्र प्रेषितवान्। सा गत्वा नृपस्य संदेशं दत्त्वा, सरस्वतीं समुपगच्छति। सरस्वती उर्वश्याः निवेदनं स्वीकृत्य, तदनुज्ञाय, पुरूरवः यत्र तिष्ठति तत्र गतवती। सरस्वत्याः तीरे नृपः बहून् वर्षान् निवसति। तत्र तस्य पुत्रः सरस्वन्त् अभवत्, तस्य पुत्रः बृहद्रथः। सरस्वती नृपगृहं सदा आगच्छति, लक्ष्मण, अतः सरस्वन्त् अन्येषु प्रसिद्धः। अस्यै अहं शापं दत्तवान्— "पुनः महानदी भव।" मम शापात् भीता वाग्देवी पूर्वदिशं गत्वा गौतमी अभवत्। कुम्भोद्भवा, शुद्धा, लोकपावनी, त्रिविधव्यथाशमनी, लौकिक-अलौकिकफलप्रदा माता अभवत्। गौतमीं देवीं गत्वा, स्वशापं आरम्भात् निवेदयति। गङ्गा अपि माम् उवाच— "शापं त्वं मोचय।" "सरस्वत्यै शापः दत्तः अनुचितम्। स्त्रीणां स्वभावः एव, स्त्रियः पुरुषान् इच्छन्ति।" "सर्वाः स्त्रियः, ब्रह्मन्, चञ्चला स्वभावतः। कमलंस्थ विश्वसृष्टा त्वं एतद् न जानासि?" "कामेन, यः स्वाभाविकः, को न मोहितः? अतः अहम् उक्तवान्— 'सरस्वती दृश्यत्वं गच्छतु।'" शापात् सरस्वती मर्त्येषु प्रकट्य अप्रकट्य च दृश्यते। यत्र सा देवी, शापपीडिता, गङ्गया मिलति— तत्र धर्मात्मा पुरूरवाः गत्वा, तपः कृत्वा, सिद्धेश्वरं हरं पूजयामास। गङ्गायाः प्रसादेन सर्वकामान् प्राप्तवान्। ततः तस्मिन् पुण्यस्थाने 'पुरूरवस' इति नाम प्रसिद्धम्। सरस्वतीसंगमः 'ब्रह्मतीर्थ' इति कथ्यते, यत्र सिद्धेश्वरः निवसति; तत् स्थानं सर्वकामप्रदं। सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती—एते पञ्च पुण्यतीर्थानि मुनिभिः पावनानि ज्ञायन्ते। तत्र स्नानेन, पानं कृत्वा, सर्वदोषविमुक्तिः। सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती—एताः मम ज्येष्ठाः कन्याः धर्मार्थं स्थापिताः। तासु, अहं एकां श्रेष्ठां, लोकसुन्दरीं, सृजितवान्। तां दृष्ट्वा, मम मनः व्याकुलं अभवत्, मुने; युवतीं गृहीतुं यत्नं कृत्वा, सा माम् दृष्ट्वा पलायिता। युवती मृगी अभवत्, अहं मृगः अभवम्; शम्भुः धर्मरक्षणार्थं व्याधः अभवत्। मम पञ्च कन्याः, मया भीता, महतीं गङ्गां गत्वा; महेश्वरः तत्र धर्मरक्षणाय अगच्छत्। धनुष्मान्, शरं गृहीत्वा, हरः माम् मृगरूपिणं उवाच— "त्वां हनिष्यामि।" ततः तस्मात् कर्मात् विरम्य, युवतीं विवस्वते दत्तवान्; पञ्च कन्याः सावित्रीप्रभृतयः नदिरूपेण एकत्र अभवन्। पुनः ताः मम दिव्यलोकं आगच्छन्; यत्र ताः देव्या एकत्र, नारद, तत्र पञ्च तीर्थानि। पञ्च नद्यः, सरस्वती तासु, पावनाः; यत्र स्नानं दानं वा कृतं, तत् स्थानं सर्वकामप्रदं, निष्क्रियया मोक्षप्रदं स्मृतम्। तत्र व्याधतीर्थः, लोकानां सर्वार्थप्रदः, अन्यः च, स्वर्गमोक्षफलप्रदः, 'ब्रह्मतीर्थ' इति विख्यातः। 'शमीतीर्थ' इति पापक्षयकरं प्रसिद्धम्; तस्य कथा त्वं शृणु, नारद। प्रियव्रतः नाम राजा, विजिगीषुश्रेष्ठः, गौतमीदक्षिणतीरे, स्वपुरोहितेन सह दीक्षां कृतवान्। अश्वमेधयज्ञे आरभ्यमाने, ब्राह्मणैः ऋषिभिः च सहितः, वसिष्ठः मुख्यपुरोहितः आसीत्। ततः हिरण्यकस् नाम दैत्यः यज्ञवाटं आगतः; तं दृष्ट्वा, इन्द्रप्रमुखाः देवाः— केचित् भीता स्वर्गं गच्छन्; यज्ञाग्निः शमीवृक्षं प्रविष्टः; विष्णुः अश्वत्थं, सूर्यः अर्कं, शिवः वटं प्रविष्टः। सोमः पलाशवृक्षं, यज्ञाग्निः गङ्गाजलं प्रविष्टः; अश्विनौ अश्वं गृहीत्वा वायुरूपौ अभवन्, यमः स्वयं काकः अभवत्। तस्मिन्नेव, वसिष्ठः महर्षिः दण्डं गृहीत्वा, दैत्यान् आदेशेन निगृह्णात्। पुनः यज्ञः आरभ्यते, दैत्यः स्वबलात् पराजितः। ततः, एते पुण्यस्थानानि दशाश्वमेधफलं ददाति।