देवाः अपि, इन्द्रप्रमुखाः, तव त्रिविधं गुणसंयोगं वर्णयितुं न समर्थाः; तव अद्भुतचर्याः विचिन्त्य, त्वं सदा हृष्टः, उदारः, श्रेष्ठतमः च सोमवत् अस्ति। एवं स्तुतः विविधैः स्तवैः, शिवः गौर्याः पतिः, शम्भुरूपेण कश्यपं बहून् वरान् दत्तवान्। पत्नीकाम्यं कश्यपं प्रति उवाच—"यत्र गङ्गां, सर्वश्रेष्ठं नदीं, प्राप्तवन्त्यौ, तौ उभे तव पत्न्यौ नदीरूपेण भविष्यतः। ताभ्यां केवलं संयोगेन तव स्वरूपं पुनः प्राप्तं भविष्यति; गङ्गायाः प्रसादेन उभे पुनः गर्भवती भविष्यतः।" ततः प्रहृष्टः प्रजापतिः पत्न्यः प्राप्त्वा, गौतमीनदीतीरे स्थितान् ऋषीन् आह्वयत्। सन्तुष्टः प्रजापतिः उभयोः स्त्रीणां चूडाकर्म अकरोत्, ब्राह्मणान् च शास्त्रानुसारं विधिवत् पूजितवान्। ब्राह्मणाः भोजनं कृत्वा, कश्यपस्य गृहे, कद्रू पतिसमीपे उपविश्य ब्राह्मणान् अपश्यत्। तदा कद्रू नेत्रैः ऋषीन् उपहस्य, ते च व्याकुलाः अभवन्; "त्वं, पापिनि, नेत्रैः उपहस्य, तव नेत्रं पापिनः इव दुःखितं भविष्यति," इति शप्ताः। ततः कद्रू एकाक्षी अभवत्, अतः सा सर्पाणां माता इति प्रसिद्धा। अनन्तरं कश्यपः ऋषीन् प्रसादयितुं यत्नं अकरोत्। ऋषयः सन्तुष्टाः ऊचुः—"गौतमीनदीं सेवया, सा सहस्रदोषात् रक्षितुं शक्यते।" तस्मात्, पत्न्यः सहितः महर्षिः कश्यपः तत्र आचरन्; तस्मात् कालात्, तद् तीर्थं 'यमयोः संगमः' इति प्रसिद्धं, सर्वपापनाशकं, सर्वयज्ञफलप्रदं च अभवत्। ततः वेदविद्भिः 'पुरूरवस' नाम तीर्थं प्रसिद्धं; स्मरणमात्रेण पापक्षयः, दर्शनात् च अधिकं। पुरूरवाः ब्रह्मसभां प्राप्त्वा, तत्र ब्रह्मणः समीपे सरस्वतीं दिव्यां नदीं हास्यन्तीं अपश्यत्। तां दीप्तिमतीं दृष्ट्वा, राजा ऊर्वशीं अपृच्छत्—"काऽयं रम्या सती ब्रह्मसमीपे स्थिताः? सर्वान् महिलाः अतीत्य, सभा दीप्तिमती कृतवती।" ऊर्वशी राजानं प्रति उवाच—"एषा शुभा दिव्या नदी सरस्वती, ब्रह्मणः कन्या। सदा अत्र आगच्छति गच्छति च।" राजा विस्मितः, "तां मम समीपं आनय," इति उक्तवान्। ऊर्वशी पुनः दत्तवान्—"सर्वं तस्यै निवेदयिष्यामि।" ततः राजा तुष्टः, ऊर्वशीं तत्र प्रेषितवान्; सा गत्वा राजाज्ञां निवेदयित्वा, सरस्वतीं तत्र आनयत्। सरस्वती ऊर्वश्याः वचनं स्वीकार्य, पुरूरवस्य समीपं गतवती। सरस्वतीतीरे राजा बहुवर्षाणि वासं अकरोत्; तस्य पुत्रः सरस्वन्त् जातः, तस्य पुत्रः बृहद्रथः। सरस्वती सदा राजगृहं आगच्छति, अतः सरस्वन्त् अन्येषु प्रसिद्धः अभवत्। तस्यै मया शापः दत्तः—"पुनः महानदी भव," इति। मम शापात् भीता, वाणीदेवी पूर्वदिशं गत्वा गौतमी अभवत्। कुम्भोद्भवा, शुद्धा, लोकपावनी, त्रितापशमनी, इहलोकोत्तरफलप्रदा च सा अभवत्। सा गौतमीदेवीं प्राप्त्वा, मम शापस्य आरंभं उक्तवती। गङ्गा अपि मम प्रति उवाच—"सर्वं शापं तस्यै विमोचय।" "स्त्रीणां स्वभावः एवं, पुरुषकामना स्त्रीणां स्वाभाविकः," इति। "सर्वाः स्त्रियः, ब्रह्मन्, चञ्चला स्वभावतः; त्वं, पद्मासन, जगत्कर्ता, कथं न जानासि?" "कामेन कः न मोहितः, यः स्वाभाविकः उत्पन्नः? अतः मया उक्तम्—'सरस्वतीऽपि दृश्यतां।'" शापात् सरस्वती मर्त्येषु प्रकटाप्रकटारूपेण अस्ति; यत्र सा शापपीडिता गङ्गायाः संगमे आगच्छति—तत्र धर्मात्मा राजा पुरूरवाः तपः कृत्वा, सिद्धेश्वरं हरं पूजितवान्। गङ्गायाः प्रसादेन सर्वकामाः प्राप्तवान्; तस्मात् तद् तीर्थं 'पुरूरवस' इति प्रसिद्धम्। सरस्वतीसंगमं 'ब्रह्मतीर्थ' इति कथ्यते, यत्र सिद्धेश्वरः निवसति; तद् सर्वकामप्रदं तीर्थं। सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती—एते पञ्च तीर्थानि ऋषिभिः पुण्यानि इति कथ्यन्ते। तत्र स्नानपानाभ्यां सर्वदोषविमुक्तिः; सावित्री, गायत्री, श्रद्धा, मेधा, सरस्वती। एते मम ज्येष्ठाः कन्याः, धर्मार्थं स्थापिताः; तासु एकां सर्वोत्तमां, लोकसुन्दरीं, मया निर्मिता। तां दृष्ट्वा, मम मनः व्याकुलं अभवत्; तां युवतीं गृहीतुं यत्नं कृत्वा, सा मां दृष्ट्वा पलायिता। सा युवती मृगरूपं गृहीत्वा, अहं अपि मृगरूपं गृहीत्वा; शम्भुः धर्मरक्षणाय व्याधरूपं गृहीत्वा। मम पञ्च कन्याः, भीता, गङ्गां नदीं प्राप्ताः; तदा महेश्वरः धर्मरक्षणाय गच्छत्। धनुषं शरं च गृहीत्वा, हरः मां व्याधरूपं प्रति उवाच—"त्वां हनिष्यामि," इति। तद् कर्म त्यक्त्वा, युवतीं विवस्वते दत्तवान्; सावित्रीप्रभृतयः पञ्च कन्याः नदीरूपेण संगता। पुनः ताः मम दिव्यलोकं आगच्छन्; यत्र ताः देव्या एकत्र संगता, नारद, तत्र पञ्च तीर्थानि प्रसिद्धानि।