गङ्गातटे सुवर्णासंगमाख्यं पुण्यतीर्थं विद्यते, तत्रैव च काद्रवासंगमं, यत्र महादेवः महेश्वरः निवसति। तत्रैव ज्वलनकुण्डानि सन्ति—तीक्ष्णं, वैष्णवं, सौरं, सौम्यं, ब्राह्मं, कौमारं, वारुणं च। अप्सरानदी अपि तत्र गङ्गया सह संगच्छति; तस्य तीर्थस्य केवलं स्मरणेन मनुष्यः स्वकार्यसिद्धिं लभते। नारद! पापक्षयस्य सम्पूर्णकथां शृणु। पूर्वं वालखिल्यमहर्षयः, इन्द्रेण पीडिताः, तपःर्धं त्यक्त्वा, काश्यपमुनिं प्रार्थयन्तः ऊचुः— "त्वया पुत्रः जननीयः, यः इन्द्रदर्पं शमयेत्; वयं तपःर्धं दास्यामः।" मुनिना "एवं भवतु" इति प्रत्युक्तम्। ततः प्रजापतिना सुपर्णायाः गर्भं न्यस्तम्, शनैः शनैः च कद्रौ अपि, या नागमाता आसीत्। तयोः गर्भिण्योः पतिः प्रजापतिः गन्तुम् इच्छन्, उवाच— "क्वापि दोषो न भूयात्, क्वापि न गन्तव्यम्। अन्यत्र गमने नूनं शापः भविष्यति, न संशयः।" इति उक्त्वा स प्रजापतिः प्रस्थितः। पतौ गते, तदनन्तरं सुपर्णा कद्रू च, उभे अपि, तेषां मुनिनां यज्ञसमये ययतुस्ताः, ये आत्मनिष्ठाः आसन्। स यज्ञस्थानं ब्रह्मसमूहैः पूरितं, गङ्गातटे स्थितम्। उभे स्त्रिये, यौवनसौन्दर्यगर्विता, तत्र गताः। मुनिभिः वार्यमाणे अपि, सत्यदर्शिभिः, तयोः उभयोरपि अयुक्ताचारः यज्ञे, हविषि च, जातः। स्त्रीणां दुष्कृतस्य निग्रहः कः समर्थः? तयोः दुर्व्यवहारं दृष्ट्वा ब्राह्मणाः विक्षिप्ताः अभवन्। "यूयं आपमार्गे स्थित्वा नदीरूपेण गङ्गायाः समीपे स्थास्यथः," इति शप्ताः, सुपर्णा कद्रू च तत्रैव नदीरूपेण अभवताम्। कश्चन समये प्रजापतिः कश्यपः गृहम् आगतः; तत्र मुनयः तस्मै शापकथां विस्तारतः उक्तवन्तः। तदाकर्ण्य कश्यपः विस्मितः, चिन्तयामास— "किं कर्तव्यम्?" स मुनिभिः पृष्टवान्— "वालखिल्याः एते ख्याताः।" ते ऊचुः— "त्वं गच्छ, गङ्गां गौतमीं समाश्रित्य, महेशानं स्तुहि; तदा पुनः भार्ये प्राप्स्यसि।" ब्रह्महत्या-पापभीतेन महेश्वरेण सदा गङ्गामध्ये, मध्यमेश्वराख्ये, स्थितं। "एवं भवतु" इत्युक्त्वा कश्यपः गङ्गायां स्नात्वा, महेश्वरं देवदेवं मन्त्रैः स्तुतवान्। "त्रैलोक्यनाथः शिवः, यस्य किंचित् अपि दर्पः नास्ति, सिद्धेश्वरः, विश्वस्य कर्ता धारयिता च, शिवायाः पतिः, सः प्रसन्नो भवतु। त्वमेव देहिनां दुःखहरणकुशलः, चलस्थावराणां त्रिविधतापैः सूर्यरश्मिभिः पीडितानां दुःखं हरसि। देवाः अपि इन्द्रादयः, तव गुणत्रयसंयोगं वर्णयितुं न शक्नुवन्ति; तव विचित्राणि आचरितानि चिन्तयन्तः, त्वं सदा प्रमुदितः, दातृ, सोमवत् उत्तमः।" एवं स्तुतः गौरीपतिः शम्भुः कश्यपाय बहून् वरान् दत्तवान्। पत्नीप्रार्थिने तस्मै उवाच— "यौ गङ्गां श्रेष्ठां नदीमुपगम्य, तौ नदीरूपेण तव भार्ये भविष्यतः। तयोः संयोगमात्रेण तव रूपं पुनः प्राप्स्यसि; गङ्गानुग्रहेण उभे पुनः गर्भिण्यौ भविष्यतः।" ततः प्रहृष्टः प्रजापतिः भार्ये लब्ध्वा, गौतमीतीरवासीन्मुनीन् आह्वयत्। ताभ्यां सह मुण्डनसंस्कारं कृत्वा, ब्राह्मणान् विधिवद् सत्कृत्य भोजयामास। भोजने समाप्ते, कश्यपगृहे, कद्रू पतिसमीपे उपविश्य ब्राह्मणान् अपश्यत्। ततः कद्रू, नेत्राभ्यां मुनीन् अवलोक्य, हसितवती; तेन ते मुनयः कोपिताः— "दुष्टे! नेत्रेण हास्यं कृत्वा, तव नेत्रं पापवत् भवतु," इति शप्ताः। ततः कद्रू एकाक्षी जाता, तस्मात् सा नागमाता इत्युच्यते। अनन्तरं कश्यपः मुनीन् प्रसादयितुम् इच्छन्, तान् शमयामास। तैः प्रसन्नैः उक्तम्— "गौतमीं नदीं सेवमाना, सहस्रदोषेभ्यः रक्षिता भविष्यति।" एवं कश्यपः भार्याभ्यां सहितः तत्र स्थित्वा, तदतीर्थं द्वयसंगमाख्यं, सर्वपापनाशकं, सर्वयज्ञफलप्रदं च अभवत्। तत्रैव, पुरूरवसाख्यं पुण्यतीर्थं वेदविद्भिः विख्यातम्; तस्य केवलं स्मरणेन पापक्षयः, दर्शनात् तु अधिकम्। पुरूरवाः ब्रह्मसभां प्राप्तः, तत्र ब्रह्मणः समीपे सरस्वतीं दिव्यनदीं हसितां ददर्श। तां शोभायाः पराकाष्ठां प्राप्तां दृष्ट्वा, सः उर्वशीं अपृच्छत्— "एषा काऽनया रूपेण, ब्रह्मणः समीपे स्थिताऽस्ति? सर्वास्त्रियः अतीत्य, एषा सभां दीप्तिमती करोति।" उर्वशी तम् उवाच— "एषा शुभा दिव्या नदी सरस्वती, ब्रह्मणः दुहिता; सदा अत्र आगच्छति गच्छति च।" इति श्रुत्वा, राजा विस्मितः, "इमां मम आनय," इति उवाच। उर्वशी पुनः उदारं राजानम् ऊचुः— "राजन्, एषा आनयिष्यते, सर्वं तस्यै निवेदयिष्यामि।" इति उक्त्वा, राजा हृष्टः, उर्वशीं तत्र प्रेषितवान्। सा गत्वा राजाज्ञां सरस्वत्यै निवेदयामास। सरस्वत्या तदनुज्ञाय, सा यत्र पुरूरवाः तत्र गतवती। सः पुरूरवाः सरस्वत्याः तटे बहून् वर्षाणि निवसन्, सरस्वन्तं पुत्रं अलभत; तस्य पुत्रः बृहद्रथः अभवत्।