काक्षीवत्पुत्रयोः कथा श्रूयताम्। तयोः कनिष्ठः यद्यपि समर्थः आसीत्, तथापि पितृधनस्य भीत्या विवाहकर्म वा अग्निहोत्रादिकं न अकुर्वन्। तदा पितरः पृथक् पृथक् तौ काक्षीवत्पुत्रौ, ज्येष्ठं च कनिष्ठं च, इदं वचनं ऊचुः— “त्रिविधऋणनिवृत्त्यर्थं विवाहः कर्तव्यः।” तदा ज्येष्ठः प्रत्युवाच— “न; किमृणं, केन च कृतम्?” कनिष्ठः अपि पितॄन् प्रति अवदत्— “मम विवाहः न युक्तः।” ज्येष्ठः यतः उपस्थितः, तस्मात् भागविभागभयात् अहम् न करोमि इति, तौ पुनः पितॄन् तद्वद एव ऊचतुः। तदा पितरः पुनरूचुः— “काक्षीवत्पुत्रौ गौतमीं पुण्यां नदीं गच्छेताम्। सा सर्वकामप्रदा स्नानार्थं उपसेव्या।” ये जनाः गौतमीगङ्गां, या त्रैलोक्यपावनी, गच्छन्ति, ते श्रद्धया तत्र स्नानं दानं च कुर्वन्तु। गौतमीं दृष्ट्वा, प्रणम्य, वा ध्यानं कृत्वा, सर्वकामान् लभते; तस्या प्रवेशे देशकालजात्याद्यनियमः नास्ति। ऋणमुक्तो ज्येष्ठः एव ऋणमुक्तो भवति, अन्यथा न। एवं ज्येष्ठः पृथुश्रवाः स्नानं कृत्वा, तत्रैव दानं च दत्त्वा, त्रैत्रयीषु लोकेषु ऋणात् मुक्तः अभवत्, हे काक्षीवत्सुत। तस्मात् तस्मिन् तीर्थे “ऋणमोचनतीर्थ” इति ख्यातिः जाता। हे नारद, तत्र स्नानदानाभ्यां वेदऋणपितृऋणादिभ्यः विमुक्तिः लभ्यते, सुखं च। तत्रैव सुपर्णासंगमाख्यं संगमस्थानं, काद्रवासंगमं च अस्ति, यत्र महादेवः महेश्वरः गङ्गातटे स्थितः। तत्र अग्निकुण्डानि अपि सन्ति— उग्रं, वैष्णवं, सौरं, सौम्यं, ब्राह्मं, कौमारं, वारुणं च। तत्र अप्सरानदी अपि गङ्गया साकं संगच्छति; तस्य पुण्यस्थलस्य केवलं स्मरणेन अपि पुरुषः सर्वार्थसिद्धिं प्राप्नोति। शृणु नारद, सर्वपापविनाशस्य कथा। पूर्वं वालखिल्यमहर्षयः, इन्द्रेण पीडिताः, तपःर्धं त्यक्त्वा, काश्यपमृषिं ऊचुः— “त्वया पुत्रः जननीयः, यः इन्द्रदर्पं शमयेत्; वयं तपःर्धं दास्यामः।” ऋषिः प्रत्युवाच— “एवं भवतु।” तदा स प्रजापतिः सुपर्णायां गर्भं न्यधात्, अनन्तरं कद्रौ अपि, या नागमाता। ताभ्यां गर्भिण्याभ्यां प्रजापतिः प्रस्थितुम् इच्छन् उक्तवान्— “क्वचित् दोषः न भवेत्, अन्यत्र गन्तव्यं न। यदि गमिष्यथः, तदा निश्चितं शापः भविष्यति, न संशयः।” इति उक्त्वा, सः प्रस्थितः। स्मयमान्यौ तौ भार्ये, पतिस्थानात् निर्गत्य, ऋषीणां यज्ञमण्डपं गतवत्यौ, ये सदा तपोनिष्ठाः। तत्र ब्रह्मसमूहैः पूर्णं तद् स्थानं गङ्गातटे स्थितम्। युवत्यौ, मदमत्ते, सदा यौवनसौन्दर्येण गर्विते, तत्र गतवत्यौ। ऋषिभिः वार्यमाणे अपि, तौ यज्ञे च हविषि च दुष्कर्माणि अकुरुताम्। स्त्रीणां दुष्कृतं कः निवारयितुं शक्नोति? तयोः दुर्व्यवहारं दृष्ट्वा ब्राह्मणाः विह्वलिताः। “यूयं अपमार्गे स्थित्वा नद्योरूपेण भविष्यथः” इति शप्ते, सुपर्णा कद्रू च तत्रैव नद्यौ अभवताम्। एकदा काश्यपः प्रजापतिः गृहं आगतः; तत्र ऋषयः तस्य भार्ययोः आपत्तिं शापं च सविस्तरं न्यवेदयन्। तदाकर्ण्य काश्यपः विस्मितः, चिन्तयन्— “किं कर्तव्यम्?” इति। ऋषीन् उवाच— “एते वालखिल्याः इति प्रसिद्धाः।” ते ऊचुः— “काश्यप, गौतमीगङ्गायाः तटे महेशानं स्तुत्वा, पत्न्यौ पुनः प्राप्स्यसि।” ब्रह्महत्या-पापभीत्या, महेश्वरः सदा गङ्गायाः मध्ये, मध्यमेश्वरनाम्नि, स्थितः। “एवं भवतु” इति सङ्कल्प्य, काश्यपः स्नानं कृत्वा, हरं स्तुत्वा, स्तोत्रैः स्तुतिं चकार। “त्रैलोक्येश्वरः शिवः, यस्य किञ्चित् अपि दर्पः नास्ति, सिद्धेश्वरः, विश्वस्य कर्ता, धारकः, शिवापतिः, सः मम अनुग्रहं करोतु। भूतानि ये दुःखार्तानि, तेषां त्रिविधतापादिभिः पीडितानां दुःखनाशनकौशलं केवलं तव। त्वं सोमवत् सदा सुखी, उदारः, श्रेष्ठः। इन्द्रादयः अपि तव गुणत्रयसंयोगं वर्णयितुं न शक्नुवन्ति।” एवं स्तुतः गौरीपतिः शम्भुः महेश्वरः काश्यपाय बहून् वरान् दत्तवान्। पत्न्यर्थिनं तम् उवाच— “एते, गङ्गायाः उत्तमायाः प्राप्त्याः, नद्योरूपेण पत्न्यौ तव भविष्यतः। ताभ्यां संयोगमात्रेण तव रूपं पुनः प्राप्स्यसि; गङ्गायाः प्रसादेन पुनः गर्भिण्यौ भविष्यतः।” एवं प्रसन्नः प्रजापतिः पत्न्यौ प्राप्य, गौतमीतीरवासीन् ऋषीन् आहूय, सन्तुष्टः, तयोः केशवपनसंस्कारं चकार, ब्राह्मणान् विधिवत् पूजितवान्। तेषां भोजनानन्तरं, काश्यपगृहे, कद्रू पतिसमीपे उपविश्य, ब्राह्मणान् अपश्यत्। तदा कद्रू नेत्राभ्यां ब्राह्मणान् उपहसन्ती दृष्ट्वा, ते क्रुद्धाः ऊचुः— “पापे, नेत्रैः हासात्, पापवत् तव नेत्रम् अपि पापं प्राप्नुयात्।” ततः कद्रू एकाक्षी जाता; तस्मात् सा नागमाता इति प्रसिद्धा। अनन्तरं काश्यपः मुनीन् प्रसादयितुं प्रयत्नं चकार। तदा सन्तुष्टाः ते ऊचुः— “गौतमीं पुण्यनदीं सेवमाना, सहस्रदोषेभ्यः रक्षां प्राप्स्यति।