जातवेदसः प्रियभ्राता मृतः सन्, अग्निः महता कोपेन आक्रान्तः, गङ्गायाः जलानि प्रविश्य तत्र अन्तर्धानम् अगच्छत्। अग्नेः जलानि प्रविश्य, देवमानुषाः अग्निवीयं प्राणशक्तिम् उत्सृज्य, ‘अग्निजीविनः’ इति प्रसिद्धाः अभवन्। यत्र अग्निः जलम् प्रविष्टवान्, तत्र सर्वे देवाः, सर्वे ऋषयः, पितरश्च समागताः। अग्निहीनाः वयं जीवितुं न शक्नुमः इति, ते अग्निम् अतीव प्रशशंसुः; प्रियतमं अग्निं जलनिमग्नं दृष्ट्वा, दिवौकसः शोचन्। ते तं प्रार्थयामासुः—"देवान् हविर्भिः, पितॄन् श्राद्धकर्मभिः, मनुष्याः पक्वान्नैः, बीजानि सिञ्चनेन पुनरुत्थापय;” इति। तदा अग्निः देवांश्च प्राह—"मम भ्राता जातवेदाः यः गतवान्, स एव समर्थः आसीत्; यद् यद् जातवेदसः कार्ये भवन्तः कुर्वन्ति, तद् एव भवतु।” "सैषा गतिर्मम वा देवतानां वा, अहं तु कार्यं न समर्थः; सर्वथा जातवेदसः एव कार्यम्, न मम।” "अहम् एतावदवस्थां प्राप्तः, किं मम भविष्यति न जानामि; अत्र वा अन्यत्र वा, सर्वत्र व्याप्तुं न शक्नोमि।” एवं सति, यदा किञ्चित् कर्म क्रियते, तदेव मम मार्गः इति सः अवदत्; तदा देवाः सर्वे ऋषयः च, सन्ध्या सम्यग्भक्त्या तम् ऊचुः—"दीर्घायुष्यम्, कर्मसु रमणीयत्वं, व्याप्यशक्तिं, बलं च तुभ्यं दास्यामः; पूर्वाङ्गहविषः च, उत्तराङ्गहविषः च, हे वह्निवाहक, तुभ्यं दास्यामः।” "त्वं देवतानां प्रमुखमुखम्, प्रथमः हविर्ग्राही; त्वया यत् यत् द्रव्यं समर्प्यते, तत् सर्वं वयं भुञ्ज्महे, हे देवश्रेष्ठ।” एवं देववचनैः संतुष्टः, अग्निः यथाक्रमम् इह च परत्र च, यज्ञकर्मणि लौकिके च, तृप्तिं जगाम। देवाज्ञया, सर्वजन्तुजातवेदाः, महातेजाः, सप्तार्चिः, नीलरक्तवर्णः, निर्भयः, समर्थः च सर्वत्र अभवत्। सः जलसमुत्पन्नः, शमीसमुत्पन्नः, यज्ञसमुत्पन्नः इति स्मृतः; जलात् तम् अग्निं देवाः आदाय, तेजस्विनं अभिषिच्यन्। एवं अग्निः सर्वत्र व्यापी, इह परत्र च स्थितः अभवत्; यथागतं देवाः तत्रैव गच्छन्। स एव अग्नितीर्थं पुण्यस्थानम् इति प्रसिद्धम्। तत्र सप्तशतानि पुण्यस्थानानि, पुण्यसम्पन्नानि सन्ति; यः संयतात्मा तत्र स्नानं दत्त्वा ददाति, सः अश्वमेधस्य पूर्णफलम्, निष्कलङ्कं, शुभं प्राप्नोति। तत्र एव दिव्यं तीर्थं जातवेदसः अग्नितीर्थम् अस्ति। तत्र अग्निना प्रतिष्ठितं बहुवर्णं लिङ्गं स्थितम्; तस्य देवस्य केवलं दर्शनात्, सर्वयज्ञफलप्राप्तिः सिध्यति। वेदवित् तद् ऋणमोचनतीर्थं इति कथयन्ति; तस्य स्वरूपं ते वक्ष्यामि, शृणु नारद। तत्र कक्षीवतः प्रियपुत्रः पृथुश्रवा नाम आसीत्; सः वैराग्येन विवाहं न कृतवान्, न अग्निं च पूजितवान्। यद्यपि कनिष्ठः समर्थः आसीत्, भयात् भागहारस्य, विवाहं न कृतवान्, न अग्निहवनं च। तदा पितरः पृथक् पृथक् कक्षीवतः सुतौ, ज्येष्ठं च कनिष्ठं च, इदम् ऊचुः—"त्रिणां ऋणानां निवारणार्थं विवाहः क्रियताम्।” तदा ज्येष्ठः प्रत्युवाच—"न; किम् ऋणं, केन वा कृतम्?" कनिष्ठः पितॄन् प्रति अवदत्—"मम विवाहः न युक्तः।” "ज्येष्ठः सन्, हे मुनिश्रेष्ठ, भागहारभयात् एव मया न कृतः;" इति पुनः उभौ तद्वद् पितॄन् ऊचुः। "उभौ कक्षीवत्सुतौ गौतमीतीर्थं यान्तु; तत्र सर्वकामदायिनी गौतमीस्नानं कुर्वन्तु।” "यः गौतमीगङ्गां याति, सा त्रैलोक्यपावनी; तत्र श्रद्धया स्नानं दत्त्वा दद्यात्। गौतमी दृष्टा, नमिता, ध्याता वा, सर्वकामान् ददाति; तत्र देशकालजात्यादिषु न कश्चन नियमः। ज्येष्ठः ऋणमुक्तः एव भवति, नान्यथा।” ततः पृथुश्रवाः ज्येष्ठः, स्नात्वा दत्त्वा च, त्रैविद्यं त्रैलोक्यं च ऋणमुक्तः अभवत्, हे कक्षीवत्सुत। तस्मात् तद् तीर्थं ‘ऋणमोचनतीर्थ’ इति प्रसिद्धम्; तत्र स्नानं दानं च कृत्वा, वेदऋण, पितृऋण, अन्यानि ऋणानि च विमुच्य, सुखी भवति। तत्रैव सुपर्णासंगमं नाम संगमस्थानम् अस्ति, काद्रवासंगमं च, यत्र महेश्वरः महादेवः गङ्गातटे स्थितः। तत्र अग्निकुण्डाः सन्ति—तीव्रः, वैष्णवः, सौरः, सौम्यः, ब्राह्मः, कौमारः, वारुणः च। तत्र अप्सरानदी गङ्गायाः संगमं करोति; तद् तीर्थं केवलं स्मृत्वा अपि, पुरुषः स्वार्थं साधयति। शृणु, हे नारद, सर्वपापक्षयस्य कथा—पूर्वं वालखिल्याः महर्षयः, इन्द्रेण पीडिताः, तपःर्धं त्यक्त्वा, कश्यपं मुनिं ऊचुः—"त्वया पुत्रः जन्यतां, यः इन्द्रस्य गर्वं शमयेत्; वयं तपःर्धं दास्यामः।” मुनिः प्रत्युवाच—"एवं भवतु।” ततः प्रजापतिः सुपर्णायां गर्भं न्यवेशयत्, शनैः शनैः कद्रौ अपि, या नागमाता। ताभ्यां गर्भिण्याभ्यां प्रजापतिः प्रस्थितुं इच्छन्, अवदत्—"क्वचित् दोषः न भवेत्, अन्यत्र गन्तव्यम् अपि न भवेत्।” "गच्छेत् चेत्, शापः स्यात्, न संशयः।” एवं उक्त्वा, सः प्रस्थितः; तस्य पतिं गतवति, तत्र तयोः पत्न्यौ, सदा मदमत्ते, यौवनसौन्दर्येण गर्विते, तदानीं ब्रह्मसमूहैः पूर्णे, गङ्गातटे स्थिते, ऋषीणां यज्ञमण्डपं जग्मतुः।