श्रूयताम्, भगवन्! दिव्यः शुभः च शब्दः श्रुतः—"यद् भवितव्यम्, तत् एव भविष्यति; यत् दीयते, तत् एव दत्तम् इव; यत् प्राप्यते, तत् एव प्राप्तम् इव।" तेन दिव्येन घोषेण समाक्रान्तः सः पुरुषः, शत्रुबहुलैः वैरिभिः च दुःखितः, अवमानदुःखवशेन च, सम्यक् समेश्वरं सम्पूज्य, लिङ्गं प्राप्नोत्, दिशां च ऐश्वर्यम्, धनसमृद्धिं, अपराधक्षमनां, भार्यां च पुत्रांश् च। तस्य दिव्यस्य शब्दस्य श्रवणेन, धनाध्यक्षः श्रीमान् धनदः, देवदेवम् त्रिशूलधारिणम् ईश्वरम् इत्युक्तवान्—"एवम् अस्तु, यथा उक्तं तथा भूयात्।" तदा देवेशः अपि तं दिव्यं शब्दं स्वीकृत्य, "एवम् अस्तु" इति संमत्य, पुलस्त्याय ऋषये च विश्रवसे च शुभानि वरान् अदात्। देवेशः धनदं सम्पूज्य तस्मात् स्थलात् निर्गतः। तद् आरभ्य सः पुण्यः देशः "पौलस्त्यः" च "धनदः" इति विख्यातः अभवत्। तत्र वैश्रवसः शुभः सर्वकामप्रदः संनिहितः; यः कश्चन तत्र स्नानं वा अन्यानि कर्माणि करोति, सर्वं महाफलदं भवति। तत्रैव "अग्नितीर्थ" इति प्रसिद्धं तीर्थं अस्ति, यत् सर्वयज्ञफलप्रदं विघ्ननाशनं च; तस्य पुण्यस्य शृणु, मुनिश्रेष्ठ। तत्र जातवेदाः, अग्नेः भ्राता, देवेषु हविः वहन्, गौतमीतीरं निवसति। तदा दितेः शक्तिमान् पुत्रः मधुर्नाम, स्वभ्रातुः प्रियः, दक्षस्य च प्रियः, ऋषिसंनिधौ अग्नेः श्रेष्ठं भ्रातरं ऋषीणां देवतानां च साक्षात् समक्षं हत्वा। ऋषयः देवाश्च पश्यन्तः, मधुना अग्नेः भ्राता निपातितः। जातवेदसि हते, देवा हविर्न लभन्ते स्म। प्रियभ्रात्रि जातवेदसि निहते, अग्निः क्रोधवशात् गङ्गाजले प्रविष्टः। अग्नौ गङ्गाजले प्रविष्टे, देवमानुष्याः अग्निसंयुक्तां प्राणशक्तिं स्रष्टुम् आरब्धाः; तेन ते "अग्निजीविनः" इति कथ्यन्ते। यत्र अग्निः जले प्रविष्टः, तत्र सर्वे देवा, सर्वे ऋषयः, पितरश्च एकत्र समागच्छन्। अग्निं विना जीवितुं न शक्नुमः इति वदन्तः, अग्निं विशेषतः स्तौ; स्वप्रियं अग्निं जलसमाविष्टं दृष्ट्वा, स्वर्गवासिनः शोकार्ताः अभवन्। "होमैः देवान्, श्राद्धैः पितॄन्, पक्तैः मानवान्, अवपातैः बीजानि पुनरुद्धर" इति विनयपूर्वकं ते प्रार्थयन्। अग्निः देवांश्च प्रत्युवाच—"यो गतः, मम अनुजः, सः समर्थः आसीत्; जातवेदसः यद् दैवं भवतु, भवतु।" "यद्यपि तत् मम वा देवतानां वा, अहं तं कर्म कर्तुं न शक्नोमि; सर्वथा तद् कार्यं जातवेदसः, न मम।" "अहं चेदं स्थितिं प्राप्तः, किं मम भविष्यति न जानामि; अत्र वा अन्यत्र वा, सर्वत्र व्याप्नुयां न शक्नोमि।" "यद्यपि कर्म क्रियते, तत् एव मम मार्गः," इति उक्ते, सर्वे देवा ऋषयः च भक्तिपूर्वकं तं प्रोचुः। "दीर्घायुस्त्वं भव, कर्मसु रमस्व, व्याप्नोहि बलसम्पन्नः; होमाद्यन्तविधिं च वयं दास्यामः, हविस्कृत् त्वं।" "त्वं देवमुख्यः, प्रथमः हविप्राप्ता; यत् त्वया दत्तं, तत् वयं भोक्ष्यामः।" एवं देववचनेन तुष्टः अग्निः, यथाक्रमं तत्र च परत्र च, यज्ञकर्मणि लौकिके च सन्तुष्टः। देवानां आज्ञया, सर्वजन्मविद् अग्निः, सप्तज्वालः, नीलरक्तवर्णः, सर्वत्र निर्भयः समर्थः अभवत्। सः आपः, शमी, यज्ञः इति त्रिविधोत्पन्नः; आपः समुद्धृत्य, देवा तं दीप्तिमन्तं अभिषिच्य। एवं अग्निः सर्वत्र व्याप्नुवन्, उभयत्र स्थितः; यथागतं, देवा प्रययुः—एष "अग्नितीर्थ" इति विख्यातः। तत्र सप्तशतानि पुण्यस्थानानि सन्ति, धर्मयुक्तानि; यः संयतः तत्र स्नानदानानि करोति, सः अश्वमेधसम्पूर्णफलं प्राप्नोति; तत्रैव दिव्यं अग्नितीर्थं जातवेदसः अस्ति। तत्र अग्निना प्रतिष्ठितं लिङ्गं, नानावर्णसमन्वितम्; तस्य देवस्य केवलदर्शनात् सर्वयज्ञफलम् लभ्यते। ज्ञात्वा, वेदवित् तं देशं "ऋणमुक्तिक्षेत्रम्" इति वदन्ति; तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि, शृणु, नारद। कक्षीवतः प्रियः पुत्रः पृतुश्रवा नाम, वैराग्यवशात् न विवाहं कृतवान्, न अग्निं पूजयामास। यद्यपि कनिष्ठः समर्थः, तु दायादभीतेः विवाहं न कृतवान्, न अग्निपूजनं च। तदा पितरः पृथक् पृथक् कक्षीवतः सुतौ—ज्येष्ठं च कनिष्ठं च—इत्युक्तवन्तः— "ऋणत्रयविनाशाय विवाहः क्रियताम्।" तदा ज्येष्ठः प्रत्युवाच—"न; किं ऋणं, केन च कृतम्?" कनिष्ठः अपि पितॄन् प्रति—"मम विवाहः न युक्तः" इति। "ज्येष्ठः सति, दायादभीत्या," इति पुनः उभौ पितॄन् तद्वद उक्तवन्तौ। "उभौ कक्षीवतः पुत्रौ गौतमीं पुण्यां गच्छेताम्; तत्र सर्वकामदायिन्यां स्नानं कुर्याताम्।" "यः गौतमीगङ्गां त्रैलोक्यपावनीं गच्छति, श्रद्धया स्नानदानानि च तत्र कुर्यात्।" "गौतमीं दृष्ट्वा, प्रणम्य, ध्यानं वा कृत्वा, सर्वकामान् लभते; तत्र देशकालजात्याद्यनियमनास्ति। ज्येष्ठः ऋणमुक्तः भवति, नान्यथा।" ततः पृतुश्रवा ज्येष्ठः, स्नानं कृत्वा दानं च, त्रैलोक्यऋणमुक्तः अभवत्, हे कक्षीवतः। तस्मात् तद् पुण्यस्थानं "ऋणमुक्ततीर्थ" इति प्रसिद्धम्; तत्र स्नानदानाभ्यां वेदपितृऋणादिभ्यः मुक्तः, सुखी च भवति, नारद।