धनाध्यक्षः स्वपत्नीं सह, वृद्धौ पितरौ च पुलस्त्यं गृहित्वा, “एवं भवतु” इति प्रतिज्ञाय तत्र गतवान्। स गौतमीगङ्गां सम्प्राप्य, स्नानेन व्रतचर्यया च विशुद्धचित्तः, देवानां नाथं शिवं, भोगमोक्षप्रदायकं, स्तोतुं समुपचक्रमे। स उवाच— “त्वमेव, हे शम्भो, चराचरस्य जगतः प्रभुः; अन्यः कश्चिद् नास्ति। यदि कश्चित् मोहात् त्वां विहाय गर्वितः कर्म करोति, स खलु शोचनीयः। अष्टभिः रूपैः त्वं सर्वं धारयसि; तवाज्ञया सर्वं सञ्जातम्। तथा अपि, विद्वांसः त्वां वेदमेव मन्यन्ते; तव प्राचीनमहिम्नः अज्ञः कश्चन नास्ति। जनन्याः हास्येन यदुक्तं—‘तव पुत्रः मलसम्भवः’—हे देव, तव कटाक्षात् स एव पुत्रः विघ्नेश्वरः अभवत्। अहो, तव दिव्यदृष्टेः लीलायाः महिमा!” एवं स्तुवन्तं तम्, गिरिजां स्वस्मिन्न् पतौ वियुक्तां, अश्रुपूर्णाङ्गीं दृष्ट्वा, भगवान् उवाच— “मन्मथः रतिश्च तयोः सौम्यं सौभाग्यं सोमात् पुनः प्राप्तवन्तौ।” तस्यैव स्तुत्याः अन्ते, त्रिनेत्रः भगवान् तस्य पुरतः साक्षात् प्रादुरभवत्, प्रसन्नः सन्, वाञ्छितं वरं दातुम् अवाच्यम् अवदत्। तत्र धनदः पुलस्त्यश्च मौनं स्थापयन्तौ स्थितौ; तदा शिवः पुनः पुनः “वरं वृणीष्व” इति प्रहृष्टः अवदत्। तस्मिन् क्षणे दिव्यः शब्दः तत्र व्योम्नः प्रादुरभवत्, महेश्वरं प्रति एतद् उद्घोषयन्— “धनाध्यक्षपदं प्राप्स्यसि।” तदा पुलस्त्यस्य च वैश्रवणपितुः च मनो विज्ञाय, दिव्यः स शुभः शब्दः मङ्गलानि वचनानि प्रोक्तवान्। “यद् भविष्यति तत् भविष्यति, यद् दीयते तत् दत्तमिव, यद् प्राप्यं तत् प्राप्तमिव”—इति दिव्यः शुभः शब्दः श्रुतः। शत्रुभिः पीडितः, लज्जया क्लिश्यमानः, स सोमेश्वरं सम्पूज्य, लिङ्गं समवाप्तवान्, दिशां च ऐश्वर्यं, धनसंपदं, अपराधक्षयम्, भार्यां, पुत्रांश्च। तं शब्दं श्रुत्वा, धनाध्यक्षः त्रिशूलधरं देवदेवं प्रति उवाच— “एवं भवतु, यथा उक्तं तथा अस्तु।” भगवान् अपि “एवं भवतु” इति तं दिव्यं शब्दं स्वीकृत्य, पुलस्त्याय ऋषये च विश्रवसे च शुभान् वरान् दत्तवान्। ततः स देवेशः धनाध्यक्षं अभिनन्द्य, तस्मात् कालात् तत् पुण्यस्थानं “पौलस्त्यधनद” इति प्रसिद्धं जातम्। एवं वैश्रवसः, सर्वकामप्रदः मंगलमयः, तत्र वर्तते; यद्यत् स्नानं कर्म वा तत्र क्रियते, तत् सर्वं महाफलप्रदं भवति। तदेव तीर्थं “अग्नितीर्थ” इति प्रसिद्धं, सर्वयज्ञफलदं विघ्ननाशनं च; तस्य पुण्यस्य श्रुतिम् शृणु। स जातवेदाः, अग्नेः भ्राता, देवानां हविप्रवाहकः, गौतमीतीरे वसति। मुनिसभायां, दितेः शक्तिमान् पुत्रः मधुर्नाम, भ्रातृप्रियः दक्षप्रियश्च, मुनिदेवदृशि, अग्नेः उत्तमं भ्रातरं जघान। तं दृष्ट्वा, अग्नेः भ्रातरं मधुना निहतम्, मुनयः देवाश्च विस्मिताः। जातवेदसि निहते, देवाः हविर्न प्राप्नुवन्। प्रियं भ्रातरं जातवेदसं हतम् दृष्ट्वा, अग्निः क्रोधवशात् गङ्गाजले प्रविश्य, तत्र लीनः। तदा देवमानुषाः अग्निस्पर्शं त्यक्त्वा, “अग्निसत्त्वाः” इति प्रसिद्धाः अभवन्। यत्र अग्निः जले प्रविष्टः, तत्र सर्वे देवाः, मुनयः, पितरश्च समागताः। “अग्निं विना न जीवन्ति”—इति तं स्तुत्वा, स्वप्रियं अग्निं जले निमग्नं दृष्ट्वा, दिवौकाशः शोकाकुलाः अभवन्। “होमैः देवान्, श्राद्धैः पितॄन्, पक्वान्नैः मनुष्याः, सिंचनेन बीजानि जीवय”—इति विनयेन ऊचुः। अग्निः प्रत्युवाच— “यः गतः स मे भ्राता जातवेदाः, स समर्थः; तस्य यद् दैवं सम्प्राप्तं, तदस्तु। मम वा देवानां वा, यद् दैवं, अहं तं कर्म कर्तुं न समर्थः; सर्वथा जातवेदसः एव कार्यम्, मम न। अहं एतावत् अवस्थां प्राप्तः, किं मम भविष्यति न जानामि; अत्र वा अन्यत्र वा, सर्वत्र व्याप्नुं न शक्नोमि।” “तथापि, यत् कर्म क्रियते, तदेव मम मार्गः”—इति स उक्त्वा, देवाः मुनयः च भक्तिपूर्वकं तम् ऊचुः— “त्वां दीर्घायुषं करिष्यामः, कर्मणि रमणीयत्वं, व्याप्नोति शक्तिं च दास्यामः; पूर्वापरहोमौ च तुभ्यं दास्यामः, हविप्रवाहक। त्वं देवमुखानां श्रेष्ठः, प्रथमं होमग्रहिता; यद् त्वया दत्तं, तत् वयं भुञ्जीमहे।” एवं देववचनैः तुष्टः अग्निः, यथाक्रमं, इह परत्र च, यागलोके च, संतुष्टः अभवत्। देवाज्ञया, सर्वजन्मवेदिता अग्निः, महातेजाः, सप्तज्वालः, नीलरक्तः, निर्भयः सर्वत्र समर्थः अभवत्। स जलसम्भवः, शमीसम्भवः, यज्ञसम्भवः इति प्रसिद्धः; तं जलात् उद्धृत्य, देवाः तं तेजस्विनं अभिषिच्यन्। एवं अग्निः सर्वत्र व्यापी, उभयलोके स्थितः; देवाः यथागतं निर्गताः; एष एव “अग्नितीर्थ” इति विख्यातः। तत्र सप्तशतानि पुण्यस्थानानि सन्ति, धर्मयुक्तानि; यः संयतः स्नानं दानं वा तत्र करोति, स अश्वमेधसंपूर्णफलम् अवाप्नोति। तत्र एव दिव्यं पावनं “अग्नितीर्थं” जातवेदसः; तत्र अग्निना प्रतिष्ठितं लिङ्गं, नानावर्णसमन्वितम्; तस्य दर्शनमात्रेण सर्वयज्ञफलम् लभ्यते। वेदविदः तद् “ऋणमोचनतीर्थ” इति कथयन्ति; तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि, शृणु नारद। तत्र कक्षीवतः प्रियः पुत्रः पृथुश्रवा नाम आसीत्; स विरक्तः, न विवाहं कृतवान्, न अग्निं च पूजितवान्।