मुनिवर, मातुः वचः श्रुत्वा त्रयः भ्रातरः वनं तपस्यर्थं जग्मुः, तत्र च महान् तपः उपतस्थुः। तैः त्रिभिः राक्षसैः सह मातुलः मारीचः तस्य च मातामहः मत्तः वरान् प्राप्तवन्तः। अथ मातुः वचनेन तेषां मध्ये कश्चन लङ्कां याचितवान्। मातुः दोषात्, राक्षसानां स्वभावेन च, भ्रातॄणां मध्ये महान् द्वेषः उत्पन्नः। ततो भ्रातृद्वयोर् मध्ये देवासुरसंग्रामवत् युद्धम् अभवत्। तत्र ज्येष्ठं भ्रातरं शान्तं धनदं विजित्य, रावणः पुष्पकं रथं लङ्कां सर्वं च सर्वत्र जिग्ये, त्रिषु लोकेषु चराचरेषु विजयं घोषयामास। ततः सः प्रोक्तवान्—"यः कश्चन मम भ्रातरं शरणं दास्यति, स मया हन्येत।" भ्रात्रा निर्गमितः वैश्रवणः सर्वत्र आश्रयं न प्राप्नोत्। ततः सः स्वपितामहम् पुलस्त्यं गत्वा प्रणम्य इदं वचनं उवाच—"दुष्टेन भ्रात्रा निर्गमितोऽस्मि, किं करवानि? कुत्र वा आश्रयं लभेय? भाग्येन वा तीर्थे वा?" पौत्रस्य वचनं श्रुत्वा पुलस्त्यः उवाच—"गौतम्याः गङ्गायाः तटं गच्छ, तत्र महेश्वरं स्तौहि; गङ्गायाः जलेषु सः प्रविष्टुं न शक्नोति।" "मया सह तत्र गत्वा शुभां सिद्धिं प्राप्स्यसि।" इति। एवं संप्रत्युक्त्वा धनदः स्वपत्नीं पितरौ च वृद्धौ पुलस्त्यं सह गत्वा गौतम्याः गङ्गायाः तीर्थे स्नानव्रतैः शुद्धः सन् शिवं देवानाम् ईश्वरं भोगमोक्षप्रदं स्तोतुम् आरब्धवान्। सः उवाच—"त्वमेव, हे शम्भो, चराचरस्य जगतः ईश्वरः; त्वद्द्वितीयो नास्ति। यः त्वां अवज्ञाय मोहात् गर्वं करोति, सः नूनं शोच्यः।" "अष्टमूर्तिभिः सर्वं धारयसि; तवाज्ञया सर्वं प्रवर्तते। मनीषिणः त्वां वेदस्वरूपं जानन्ति; तव प्राचीनं महत्त्वं अजानन् कश्चन नास्ति।" "मातरः किञ्चिद् उपहासेन यत् उक्तवती—तव पुत्रः मलसम्भूतः भविष्यति—हे देव, स एव तव कटाक्षात् विघ्ननाथः अभवत्। अहो तव दृष्टेः लीलायाः विचित्रता!" "गिरिजां पत्युः वियोगात् अश्रुपूर्णाङ्गीं दृष्ट्वा भगवान् उवाच—'मन्मथः रतिश्च सोमात् पूर्वं सौभग्यं पुनः प्राप्तवन्तौ।'" एवं स्तुवति तस्य त्रिनेत्रः भगवान् प्रकट्य तुष्टः सन् वरं याचितुं आज्ञापयामास। धनदः पुलस्त्यश्च मौनं स्थिता। शिवः पुनः पुनः 'वरं वृणीष्व' इति प्रहृष्टः प्रोक्तवान्। तदा तत्राशरीरवाणी अभवत्—"महेश्वर, धनदपदं प्राप्स्यते।" पुलस्त्यस्य वैश्रवणपितुः च मनो ज्ञात्वा दिव्यवाणी शुभवचनानि उक्तवती—"यत् भविष्यति तत् एव; यत् दीयते तत् एव प्राप्तम्; यत् प्राप्स्यते तत् एव लब्धम्।" इति शुभा दिव्यवाणी श्रूयते स्म। शत्रुभिः अपमानदुःखेन पीडितः सः सोमेश्वरं पूजयित्वा लिङ्गं प्राप, दिशां ऐश्वर्यं, धनसंपत्तिं, अपराधक्षमानं, भार्यां पुत्रांश्च लब्धवान्। तस्य वाणिं श्रुत्वा धनदः देवेशं त्रिशूलधारिणं प्राह—"एवं अस्तु, यथा त्वया उक्तम्।" देवेशः अपि "एवं अस्तु" इति उक्त्वा दिव्यवाणीमङ्गीकृत्य पुलस्त्याय तथा ऋषये विश्रवसे शुभान् वरान् अदात्। सः देवेशः धनदं अभिनन्द्य तस्मात् स्थलात् प्रस्थितः। तदा तद् तीर्थं पौलस्त्यधनदाख्यं अभवत्। एवं तत्र वैश्रवसः सर्वकामदः शुभः स्थितः; यत्र स्नानादिकं क्रियते, तत् सर्वं महाफलं ददाति। तत् अग्नितीर्थं नाम, यत् सर्वयज्ञफलदं विघ्ननाशनं च। तस्य पुण्यस्य श्रुतिं श्रृणु। सः जातवेदाः अग्न्यनुजः, देवदानवहव्यानां वहकः, गौतम्याः तटे निवसति। एकदा मुनिसंनिधौ दितिपुत्रः मदुः, स्वभ्रातुः प्रियः दक्षस्य च प्रियः, अग्नेः श्रेष्ठं भ्रातरं मुनिदेवदृष्ट्वा हत्वा अग्निं दुःखितं कृतवान्। सर्वे मुनयः देवाश्च तद् दृष्ट्वा, मदुना अग्नेः भ्राता हतः। जातवेदसि नष्टे, देवाः हविर् न प्राप्नुवन्। प्रियभ्रात्रि जातवेदसि हते, अग्निः क्रोधेन गङ्गाजले प्रविष्टः। अग्नौ गङ्गाजले प्रविष्टे, देवमानुषाः अग्निसंयुक्तां प्राणशक्तिं प्रास्य, 'अग्निजीवाः' इति प्रसिद्धाः। यत्र अग्निः जले प्रविष्टः, तत्र सर्वे देवाः, मुनयः, पितरश्च समागताः। अग्निं विना जीवनं न शक्नुमः—इति अग्निं स्तुतवन्तः। स्वमप्रियं अग्निं जले निमग्नं दृष्ट्वा दिवौकसः शोकाकुलाः अभवन्। "होमैः देवान्, श्राद्धैः पितॄन्, पक्तैः मनुष्यांश्च, सीकैर् बीजानि च जीवनय," इति तं प्रार्थितवन्तः। अग्निः देवांश्च उवाच—"यः गतः सः मम भ्राता शक्तिमान्; यद् दैवं जातवेदसि अभवत्, तदस्तु।" "सौभाग्यं यद् मम वा देवतानां वा, अहं कार्यं कर्तुं न शक्नोमि; सर्वथा जातवेदसः कार्यं, न मम।" "एतां स्थितिं प्राप्तवान्, किं भविष्यति न जानामि; अत्र वा अन्यत्र वा, सर्वत्र व्याप्नोतुं न शक्नोमि।" "तथापि, कर्मणि प्रवृत्ते, तत् एव मार्गः मम।" देवाः सर्वे मुनयः च भक्त्या तम् उचुः—"दीर्घायुस्त्वं भव; कर्मसु रमस्व; व्याप्नोहि; बलं च ते अस्तु। पूर्वाह्ने चापराह्ने च हविः गृहाण।" एवं मुनिवर, एषा पुण्यकथा प्रवृत्ता, यत्र धनदः शिवं स्तुत्वा सर्वैश्वर्यं प्राप, अग्निरपि देवैः स्तुतः पुण्यं तीर्थं च जातम्।