सर्वे देवाः मुनयश्च पुण्यश्लोका भगवत्यै प्रार्थयन्— “शान्तिं तत्र कुरु, शुभे, प्रसादं च कुरु, वरं च ददातु। यत्रापवित्रं निष्कास्यते, तत्र बहून् वरान् प्रयच्छ।” तत्र वयं सर्वे दानानि दास्यामः, तत्रैव यत्र देवाधिदेवस्य अभिषेकः भविष्यति, त्वं अनुमतिं देहि। सः देशः सर्वकामप्रदः भविष्यति, धान्यैः वृक्षैः फलैश्च समृद्धः; न कदापि तत्र वृष्ट्यभावः न च दुर्भिक्षं भविष्यति। एवं स्तूयमानेषु, माण्डव्यः श्रेष्ठिः मुनिः लोके प्रतिष्ठितः, तद्वचः स्वीकृत्य, तत्रैव अभिषेकः कृतः, अपवित्रता च तत्रैव निष्कासिता। देवैः मुनिभिः च एवं उक्ते, सः प्रदेशः देवाधिदेवस्य प्रतिष्ठया शुद्धस्य च जन्मना मालवदेशः अभवत्। गौतमीगङ्गां आनीय, पुण्यार्थं तं देवाधिदेवं अभिषिच्य, देवाः मुनयः अहं च विष्णुश्च तद्वद् अभिषेकं कृतवन्तः। तत्र वसिष्ठः गौतमः अगस्त्यः अत्रिः कश्यपश्च अन्ये च मुनयः, देवाः, यक्षाः, नागाश्च सन्निहिताः। तैः पवित्रेण जलप्रक्षालनं अभिषेकश्च कृतः, अहं च शचीपतिः कुम्भोदकं प्रयुज्य पुनरपि अभिषेकं कृतवन्तौ। तत्रैव जलाभिषेकात् नदी पुण्या अभवत्, तत्रैव गङ्गा संप्रयुक्ता। तत्र संगमः प्रसिद्धः अभवत्, सदा मुनिभिः सेवितः; तस्मात् तद् संगमं पुण्यतीर्थं इति प्रसिद्धम्। तत्रैव संगमे ‘इन्द्रस्य’ इति तीर्थं ख्यातम्, तत्र सप्तसहस्राणि पुण्यानि तीर्थानि आसन्। तत्र स्नानदानानि, विशेषतः संगमे, अक्षयाणि भवन्ति; अत्र विचारः न आवश्यकः। यः कश्चित् एतत् पुण्यकथां पठति शृणोति वा, सः सर्वपापेभ्यः विमुक्तः भवति—मनसा, वाचा, कायेन च कृतात्। एवं पौलस्त्यतीर्थस्य महिमा उक्तः, यः सर्वसिद्धिदः जनानाम्; अधुना तस्य सामर्थ्यं कथयामि, यः राज्यलाभदः अपि अस्ति। उत्तरदिग्भर्ता, ऐश्वर्यसम्पन्नः, सिद्धिमान्, पूर्वं लङ्कायाः राजा अभवत्, विश्रवसो ज्येष्ठः पुत्रः। तस्य भ्रातरः अप्रमेयतेजसः—रावणः, कुम्भकर्णः, विभीषणश्च, परस्परं प्रतिद्वन्द्विनः। ते अपि विश्रवसः पुत्राः, राक्षस्याः जाताः; राक्षसत्वेन युक्ताः, मया दत्तेन विमाननेन धनाध्यक्षः भ्रातृभिः सह ययौ। सः मया सदा सेवितः, भक्त्या उपेत्य आगच्छति; किन्तु रावणस्य माता कोपिता पुत्रान् इदं वचनं अब्रवीत्— “रूपभ्रंशात् अहं म्रियामि, जीवितुं न शक्नोमि, पुत्राः; देवाः दानवाश्च परस्परं भ्रातरः प्रतिद्वन्द्विनः। परस्परविनाशकामाः, जयैश्वर्यासक्ताः, ते न मानवाः, न समर्थाः, न विजिगीषवः; यः प्रतिद्वन्द्वं गृह्णाति, तस्य जीवनं व्यर्थम्।” मातुः वाक्यं श्रुत्वा, त्रयः भ्रातरः, हे मुने, वनं तपः कर्तुं जग्मुः, महत्तपश्चक्रुः। मत्तः तैः त्रिभिः राक्षसैः, मातुलः मारीचः, मातामहश्च, वराः प्राप्ताः। ततः मातुः वाक्येन, लङ्कां याचितवान्; मातुः दोषात् भ्रातृणां महान् द्वेषः उत्पन्नः, राक्षसस्वभावात्। अनन्तरं तयोः भ्रातृयोः युद्धं अभवत्, देवासुरयोरिव; ज्येष्ठं भ्रातरं शान्तं धनाध्यक्षं विजित्य, रावणः पुष्पकं विमानं, लङ्कापुरीं, सर्वं च अधिगम्य, त्रिषु लोकेषु चराचरेषु स्वविजयं घोषयामास। सः उक्तवान्— “यः मम भ्रातरं शरणं दास्यति, स मया हन्तव्यः।” भ्रात्रा निष्कासितः वैश्रवणः सर्वत्र शरणं न प्राप्नोत्; ततः सः पितामहं पौलस्त्यं गत्वा, प्रणम्य, इदं वचनं उवाच— “दुष्टभ्रात्रा निष्कासितः अहं किम् करणीं? कत्र शरणं वा आश्रयः वा स्यात्, भाग्येन, तीर्थे वा, त्वं कथय।” पौलस्त्यः पौत्रस्य वचनं श्रुत्वा, इदं वचनं उवाच— “गौतमीगङ्गां गच्छ, पुत्र, तत्र महेश्वरं स्तुहि; गङ्गायाः जलेषु मध्ये, सः प्रविष्टुं न शक्नोति। तत्रैव सिद्धिं लप्स्यसे, मया सह एतत् कुरु।” “एवं अस्तु” इति धनाध्यक्षः स्वपत्नीं, जरां पितरं मातरं च गृहीत्वा तत्र जगाम। गौतमीगङ्गां गत्वा, स्नानव्रतैः शुद्धः, शिवं देवाधिदेवं, भोगमोक्षप्रदं, स्तोतुम् आरब्धवान्— “त्वमेव जगतः चराचरस्येशः शम्भो, अन्यो नास्ति; यः मोहात् त्वां न मन्यते, सः खलु दयनीयः। अष्टमूर्त्या सर्वं धारयसि, तवाज्ञयैव सर्वं स्थितम्; वेदः त्वमेव, त्वदीयमहिमानं नाज्ञातः कश्चन। या जननी हास्येन उक्तवती—‘अपवित्रात् तव पुत्रः स्यात्’—सा तव दृष्ट्या विघ्नेश्वरः अभवत्; अहो तव दृष्टिविलासः!” गिरिजां विलग्नपतिं, अश्रुप्लुताङ्गीं दृष्ट्वा, ईश्वरः उवाच— “मन्मथः रतिश्च सोमात् पुनः सौभाग्यं प्राप्तवन्तौ।” एवं स्तुवति तस्मिन्, त्रिनेत्रः भगवान् साक्षात् प्रकट्य, तुष्टः, वरेच्छां दत्तवान्, किञ्चिदपि न उक्तवान्। धनदः पौलस्त्यश्च मौनं स्थापयन्, शिवः पुनः पुनः “वरं वृणीष्व” इति अवदत्। तस्मिन्नन्तरे, आकाशवाणी तत्र आकाशे व्याहरत्— “महेश्वर, धनाध्यक्षपदं प्राप्तव्यम्।” पौलस्त्यस्य तथा वैश्रवणपितुः मनो ज्ञात्वा, दिव्यवाणी शुभं वाक्यं उक्तवती।