ततः तेजस्वी राजा धुन्धुं विनाशयिता, महाबलिनं धुन्धुं दानवं समीपमगच्छत्। स नरपतिः योगी सन् योगबलात् जलस्य शक्तिं स्वयमेव ग्रसित्वा, जलस्य साहाय्येन वह्निं निगृह्य तम् असुरं निर्जित्य, जलनिवासिनं महाकायं तं दानवं स्वबलात् हत्वा, कृतार्थः स राजा उत्तङ्कस्य समीपं प्रस्थितवान्। तदा उत्तङ्कः तं महात्मानं नृपतिं वरं दत्तवान्—'अक्षय्यं धनं शत्रुभिरजितं ते अस्तु' इति। तस्मै धर्मे सदा रतिं, स्वर्गे च नित्यवासं, येन दैत्येन हताः पुत्राः तस्य तेषां च शाश्वतान् लोके स्वर्गे दत्तवान्। तस्य तु पुत्रेषु त्रयः अवशिष्टाः—दृढाश्वः ज्येष्ठः, चन्द्राश्वः च कपिलाश्वः च द्वौ कनिष्ठौ। दृढाश्वस्य, धुन्धुमारस्य पुत्रः हर्यश्वः प्रसिद्धः; हर्यश्वस्य पुत्रः निकुम्भः, सदा क्षत्रियधर्मे स्थितः। निकुम्भस्य पुत्रः संहताश्वः युद्धविशारदः; संहताश्वस्य पुत्रौ अकृशाश्वः च कृशाश्वः च। तस्य कन्या दृ्षद्वती नाम, त्रिषु लोकेषु पुण्यकीर्तिः, सा प्रसैनजितं पुत्रं अजनि। प्रसैनजितः गौरीं पतिसंयुक्तां पत्नीं प्राप्तवान्; स तु पत्या शप्त्वा नदी बहुदा अभवत्। तस्य महान् पुत्रः युवनाश्वः, नरपतिः; युवनाश्वस्य पुत्रः मान्धातृ, त्रैलोक्यविजयी। तस्य भार्या चैत्तरथी, शशबिन्दोः कन्या, बिन्दुमती नाम, पृथिव्यां रूपेण अप्रतिमा। सा पतिसंयुक्ता, दशसहस्रभ्रातॄणां ज्येष्ठा; तस्यां मान्धातृ द्वौ पुत्रौ उत्पादितवान्—पुरुकुत्सः धर्मज्ञः च राजा मुचुकुन्दः। पुरुकुत्सस्य पुत्रः त्रसदस्युः, पृथिव्याः स्वामी। नर्मदायां सम्भूतः तस्य पुत्रः अभवत्; सम्भूतस्य तु त्रिधन्वा, रिपुघातकः। त्रिधन्वनः पुत्रः त्रैय्यारुणः, विद्वान् महाबलः; तस्य पुत्रः सत्यव्रतः प्रतापी अभवत्। स तु दुष्टचेताः विवाहमन्त्रेषु विघ्नं कृत्वा, अन्यस्य पत्नीं पञ्चम्यानि पादानि अतीत्य हृतवान्। कामात्, बाल्याद्, मोहात्, प्रमादात्, चञ्चलत्वाच्च नगरस्य कन्यां बलात् हृतवान्। एवं पापकर्मणा त्रैवेद्यः पुरोहितः क्रुद्धः तम् उत्ससर्ज—'निष्कास्यताम्' इति। स त्वप्यप्यपि पितरं पप्रच्छ—'क्व गच्छेयम्?' इति। पिता चोवाच—'अन्त्येषु वस' इति। 'त्वया जातः पुत्रः न मे अभीष्टः, कुलदूषक' इति तम् उक्त्वा, पित्रा आज्ञप्तः स नगरात् निर्गतः। तं न तु वसिष्ठः महर्षिः निरोद्धुं चकार; स सत्यव्रतः ब्राह्मणाः, अन्त्यवासिनां समीपे वसन्, पित्रा परित्यक्तः तत्र वसन्, पिता च वनं गतः। तस्मिन् काले तस्मिन् देशे इन्द्रः वर्षं न वर्षयामास। द्वादश वर्षाणि, ब्राह्मणाः, तस्मात् पापात् तत्र दुर्भिक्षम् अभवत्। तस्मिन् देशे विश्वामित्रः महातपाः सपरिवारः, सर्वं त्यक्त्वा सागरतटे महत्तपः कृतवान्। तस्य भार्या, मध्यपुत्रं ग्रीवायां बद्ध्वा, शतगवां कृते स्वपुत्रं विक्रयाय कृतवती। तं बद्धं विक्रयिष्यन्तीं दृष्ट्वा, सत्यव्रतः धर्मात्मा महाबाहुः तं मुनिपुत्रं विमोच्य, स्वयम् तस्य भरणं स्वीकृतवान्। विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थं, करुणया च, स मुनिपुत्रः गालवः इति विख्यातः, ग्रीवाबन्धनात्। तं कौशिकं मुनिं स वीरः मुक्तवान्। सत्यव्रतः भक्त्या, दयया, नियमेन च विश्वामित्रस्य कुलं बिभ्रद्, नियमपरायणः अभवत्। मृगव्यान्, वराहांश्च, महिषांश्च वन्यांश्च हत्वा, तेषां मांसं वृक्षे लम्बयामास। मौनव्रतम् आस्थाय द्वादशवर्षीयं दीक्षां च कृत्वा, पित्रा आज्ञप्तः यावत् राजा वनं वसति, तावत् स स्थितः। वसिष्ठः मुनिः, ऋत्विग्भिः आचार्यैः च सहितः, अयोध्यां राज्यं च अन्तःपुरं च पालयामास। सत्यव्रतः तु, तरुणत्वात्, दैवयोगात्, वसिष्ठे सदा अधिकं रोषं धारयामास। पिता प्रियं पुत्रं राज्यात् निष्कासयन्, मुनिः वसिष्ठः तं न निरोद्धुं चकार, यद्यपि हेतवः बहवः आसन्। सप्तमे पादे विवाहमन्त्राणां संपूर्णता, परन्तु सत्यव्रतः तं न समापितवान्; अतः स सप्तमे पादे परित्यक्तः। धर्मज्ञः वसिष्ठः तं न रक्षितवान्—'कथं न मां रक्षितवान्?' इति सत्यव्रतः तदा वसिष्ठे मनसा क्रुद्धः अभवत्। मुनिः वसिष्ठः धर्मविवेकेन एवं कृतवान्; सत्यव्रतः तु तस्य मौनभावं न अवगच्छत्। पितुः महात्मनः असंतोषात्, वर्षदा देवता द्वादशवर्षाणि वर्षं न वर्षयामास। एवं दुस्तरं व्रतम् इह प्रतिगृह्य, कुलस्य प्रायश्चित्तार्थं, ब्राह्मणाः, अचरत्। वसिष्ठः मुनिः, पित्रा परित्यक्तं तं न निरोद्धुं चकार, मनसि चिन्तयन्—'अहं तस्य पुत्रं स्वयं अभिषेचयिष्यामि' इति। एवं कथा संप्रवृत्ता, यथाशास्त्रं।