शृणुत, मुनयः, अहं भवन्तः वेदविद्भिः कीर्तितं विष्वामित्रस्य तस्य पुण्यतीर्थस्य स्वरूपं सम्यग्वर्णयामि, यत् मुनिभिः सम्पूजितं महत् पुण्यफलप्रदं चास्ति। कदाचित् घोरं दारुणं चोष्णकालं समुपस्थिते, जनाः प्रजाः च महतीं तृष्णां प्रपेदिरे। तदा प्राज्ञः विष्वामित्रः स्वशिष्यैः सह गौतमीं नदीं जगाम। सः महर्षिः कौशिकः तत्र स्वान् शिष्यान् पुत्रांश्च भार्यां च तीव्रशोषेण कृशान् क्लान्तांश्च दृष्ट्वा, दुःखार्तान्, तान् शिष्यान् इदं वचनं प्रोवाच—"यत्र कुत्रापि, यथाकथञ्चित्, किंचित् खाद्यं शीघ्रं आनयत; विलम्बं मा कुरुत। अद्यैव गच्छत।" तस्य आज्ञया तीव्रक्षुधार्ताः शिष्याः त्वरितं तत्रतत्र विचरन्तः मृतं श्वानं दृष्ट्वा तं क्षिप्रम् आदाय गुरवे समर्पयन्। विष्वामित्रः तं श्वानमांसं स्वहस्तेन गृह्णन्, "शुभम् अस्तु" इति प्रोवाच। सः पुनः शिष्येभ्यः आज्ञापयत्—"श्वानमांसं छित्वा, जलैः सम्यक् प्रक्षालय, पच, मन्त्रैः यथाविधि अग्नौ समर्पय च।" ततः सः कौशिकः उक्तवान्—"देवान्, ऋषीन्, पितॄन्, अतिथीन्, आचार्यान् च तृप्त्वा, यदवशिष्टं स्यात् तत् वयं खादिष्यामः।" विष्वामित्रस्य वचः श्रुत्वा, शिष्याः यथोक्तं कृतवन्तः। यदा श्वानमांसं पच्यमानम्, तदा अग्निः देवदूतः, स्वर्गे गत्वा देवतानां सर्वं निवेदयत्। देवाः श्रुत्वा, "ऋषिभिः श्वानमांसं संकटे पाच्यते," इति ज्ञात्वा, इन्द्रः श्येनरूपं धारयित्वा, आकाशे विहरन्, तं मांसपूर्णं घटं हृतवान्। शिष्याः तद्विलोक्य, "घटः, हे मुनिश्रेष्ठ, श्येनरूपेण मोहात् हृतः," इति गुरवे निवेदयन्। तदा भगवतः कौशिकस्य कोपः सञ्जातः; सः हरिं शप्तुम् इच्छन्, तद् ज्ञात्वा सुरेशः इन्द्रः घटं मधुना पूरितवान्। हरिः पुनः घटं उल्कासु स्थापयित्वा, मधुना पूरितं चकार। तं घटं पुनः दृष्ट्वा, विष्वामित्रः रोषेण व्याजहार—"मम शिष्याणां दुःखहरं श्वानमांसमेव देहि; अन्यथा त्वां भस्मसात् करिष्यामि।" इति सः इन्द्रः भीतः प्रत्युवाच—"मधु सम्यग् विधिना समर्प्य, पुत्रैः सह पिब; श्वानमांसस्यापवित्रस्य किम् उपयोगः, हे महर्षे?" विष्वामित्रः अपि उक्तवान्—"एकस्यैव मधुना किम् प्रयोजनम्? सर्वे जनाः दुःखिताः; तस्मात् तद् मधु न मम रुचये। यदि सर्वेषां अमृतं स्यात्, तर्हि अहम् अपि पवित्रं मधु भक्षयिष्यामि; अन्यथा देवाः पितरश्च एतत् श्वानमांसं खादन्तु। ततः पश्चात् अहम् अपि तद् मांसं खादिष्यामि, मयि किञ्चित् मिथ्या नास्ति।" इन्द्रः तदा भीतः, सहस्रलोचनः, मेघान् आहूय, अमृतोपमं जलं वर्षयामास। तेन दिव्येन अमृतसदृशेन वारिणा सर्वे प्राणीः शुद्धाः अभवन्, हरिणा सम्यग् समर्पितेन तेन पवित्रेण अमृतेन। ततः सर्वप्रथमं देवताः, ततः त्रयः लोका अपि तृप्ताः अभवन्; विष्वामित्रः अपि शिष्यैः भार्यया च सह यदवशिष्टं तद् भुक्तवान्। तस्मात् तस्मिन् स्थले तदेव परमपवित्रं तीर्थं जातम्, यत्र सुरेशः इन्द्रः त्रैलोक्याय मधु समर्पयत्। तत् तीर्थं मांसरहितं, पुण्यदं, स्नानदानाभ्यां सर्वयज्ञानां फलं ददाति। ततोऽपरं कालात् तत् तीर्थं विष्वामित्रतीर्थम्, मधुतीर्थम्, इन्द्रतीर्थम्, श्येनतीर्थम्, पर्जन्यतीर्थम् इति च स्मृतम्। तत् तीर्थं श्वेततीर्थम् इति त्रैलोक्यविख्यातं, शुभदं; तस्य श्रवणमात्रेण सर्वपापविनाशः स्यात्। कदाचित् गौतमस्य सखायं श्वेतनाम्नं ब्राह्मणं तत्र गौतमीतीरे निवसन्तं, अतिथिपूजननिरतं, शिवाराधनपरं च, वर्तते स्म। सः श्वेतः मनसा, कर्मणा, वाचा च शिवस्य पूजनं कुर्वन्, सदा तं चिन्तयन्, सदा पूजयन्, द्विजश्रेष्ठः। यदा तस्य ब्राह्मणस्य पूर्णायुः समाप्तिम् उपययौ, तदा दक्षिणदिशापतेः दूताः तं नेतुम् आगतवन्तः। किन्तु, हे नारद, ते गृहं प्रविष्टुं न अशक्नुवन्; कालातिक्रमे, चित्रकः यमाय प्रोवाच—"श्वेतः समाप्तायुः किमर्थं न आगतः? तव दूताः किमर्थं न आगच्छन्ति? एषा तव न शोभा।" तदा क्रुद्धः यमः स्वयम् श्वेतस्य गृहम् अगच्छत्; तत्र दूतान् बहिः स्थितान् भीतान् दृष्ट्वा पृष्टवान्—"किं इदं, दूताः?" ते च यमाय प्राहुः—"श्वेतः शिवरक्षितः; तम् दृष्टुं अपि न शक्नुमः। यं गिरिशः अनुगृह्णाति, तस्य कः भीतः?" ततः यमः पाशहस्तः तत्र प्रविष्टः, यत्र श्वेतः आसीत्; किन्तु श्वेतः न यमं न च तस्य दूतान् अपश्यत्। सः श्वेतः शिवं भक्त्या पूजयन्, समीपे स्थितं मृत्युम् पाशहस्तं दृष्ट्वा, तत्र स्थितः दण्डधरः चकितः पप्रच्छ—"किं मां पश्यसि, हे मृत्यो, दण्डिनम्?" मृत्युः उवाच—"श्वेतं नेतुम् अत्र आगतः अस्मि; तस्मात् तं पश्यामि।" दण्डधरः उक्तवान्—"त्वं गच्छ।" तदा मृत्युः श्वेतं प्रति पाशं प्रक्षिप्य, दण्डधरो रोषात्, शिवदत्तदण्डेन मृत्युम् आहतवान्। सः पाशधारी मृत्युः भूमौ पतितः। ततः मृत्युः हतः इति दृष्ट्वा, दूताः शीघ्रं यमाय सर्वं निवेदयन्—"मृत्युः दण्डिना हतः।" तदा धर्मराजः यमः महाबलः, महाक्रोधेन, चित्रगुप्तं, स्वदूतगणं, यमदण्डं, रक्षांसि च शीघ्रं समाह्वयत्।