सर्वे ब्रह्मर्षयः, नारदस्य उपस्थिते, तत्र ब्राह्मणः दुःखितः अभवत्। तदा सः ब्राह्मणः, दुःखमूलं ज्ञातुम् इच्छन्, गालवस्य समीपं गच्छति। सः ब्रह्मणः, गालवस्य प्रश्नान्तरं श्रुत्वा, आत्मनः दुःखस्य कारणम् उद्घाटयति। “मम पिता धर्मज्ञः धृतव्रतः, अहं तस्य पुत्रः आद्यकालात्। मम माता एषा पृथिवी, या दैवयोगेन मम समीपं आगता। किं मया उक्तं यत् तव हृदयम् आघातयति? तव स्नेहः कुत्र गतः?” इति। तस्य वचनानि श्रुत्वा, पृथिवी अत्यन्तं शोकिता अभवत्। उभयोः दुःखस्यानन्तरं, प्रभाते, ब्राह्मणः गालवस्य समीपं गच्छति। सः गालवम् अभ्यधत्त् — “हे ब्राह्मण, धृतव्रतस्य पुत्रः, यम् त्वं पूर्वं रक्षितवान्, दीक्षितवान्, च एषा पृथिवी मम माता, त्वया दत्तौ। किं कर्तव्यम्? किम् कृत्वा अहं पापात् विमुक्तः भविष्यामि?” गालवः ब्राह्मणस्य वचनानि श्रुत्वा प्रत्युत्तरम् आदत्तः — “मा शोक्याः। अहं तव द्विविधं रूपं सदैव पश्यामि, अद्भुतमिव। तव कथा मया श्रुता, ज्ञाता; यत् तव कर्तव्यम्, तत् सर्वम् गङ्गायां पूर्णत्वं याति। अस्य तीर्थस्य महात्म्येन, देवीस्यानुग्रहेण, त्वं प्रतिदिनं शुद्धः, हे बालक; अत्र अधिकं विचारणीयं नास्ति। प्रभाते अहं तव रूपाणि पापयुक्तानि पश्यामि, दिनरात्रम्; तत्र पुनः तव उत्तमं रूपं पश्यामि। त्वं पापयुक्तः आगच्छसि, पापविहीनः निर्गच्छसि; अतः त्वं देवीया शुद्धः। अतः तव कर्तव्यम् किञ्चित् नास्ति; एषा तव माता, हे ब्राह्मण, सा बन्धकीति प्रसिद्धा। तीव्रशोकं अनुभूय सा पापविमुक्ता अभवत्; जीवेषु स्नेहः स्वाभाविकः, बालक। सत्सङ्गेन महत् पुण्यं जायते, दिव्येन मोक्षः लभ्यते; पूर्वकृतपुण्येन सा अतिशयशोकिता अभवत्।” ततः स्नानं कृत्वा, मातापुत्रौ, हे नारद, शुद्धौ अभवताम्। स्नानात् उभौ पापविमुक्तौ, न संशयः; ततः आरभ्य तत् तीर्थं पापनाशनं अभवत्। तत् गालवत् तीर्थं इति प्रसिद्धम्; तत्र महत् वा लघु वा, उपपातकानि अपि, सर्वाणि नश्यन्ति; एतत् स्थलम् पापं शुद्ध्यति, महत् पुण्यं ददाति। यत्र रामः दशरथस्य पुत्रः, सीतया सह, पितृन् तर्पितवान्, हे ब्राह्मण, तत् स्थलम् पितृतीर्थं इति प्रसिद्धम्। तत्र स्नानं, दानं, पितृभ्यः तर्पणं च — सर्वे अव्ययम् पुण्यं प्राप्नुवन्ति; अत्र संशयः नास्ति। यत्र रामः दशरथस्य पुत्रः, महर्षिं विश्वामित्रं, राजानां राजं, सत्यम् द्रष्टारः ऋषिभिः सह, पूजितवान्। तत् विश्वामित्रस्य तीर्थं, ऋषिभिः प्रियं, महत् पुण्यं ददाति; तस्य स्वरूपं वेदविद्भिः कथितं वक्ष्यामि। एकदा भीषणं दुर्भिक्षं लोकान् अभिपीडयत्। तदा विश्वामित्रः, शिष्यम् सहितः, गौतमी नदीं जगाम्। तत्र तस्य शिष्याः, पुत्राः, पत्नी च, क्षुधया कृशाः दुःखिता अभवन्। तदा कौशिकः, बुद्धिमान्, शिष्येभ्यः इदं वचनम् उवाच — “येन केन प्रकारेण, यत् किञ्चित्, यत्र, यथा — खाद्यं आनयत, विलम्बः मा भवतु; शीघ्रं गच्छत, आनयत।” ऋषेः आज्ञया, क्षुधिताः शिष्याः शीघ्रं निर्गच्छन्ति; इह तत्र विचरन्तः मृतं श्वानं दृष्टवन्तः। तं शीघ्रं गृहित्वा, गुरवे उपस्थापयन्ति। सः तं स्वीकार्य, “शिवम् अस्तु” इति उक्त्वा, हस्तेन गृह्णाति। “श्वानस्य मांसं छित्वा, जलैः प्रक्षालय, पच, मन्त्रैः यथाविधि अग्नौ समर्पय।” इति। “देवान्, ऋषीन्, पितृन्, अतिथीन्, आचार्यं च तर्पयित्वा, शेषं खादिष्यामः।” इति कौशिकः उवाच। विश्वामित्रस्य वचनं श्रुत्वा, शिष्याः तथा कृतवन्तः। श्वानमांसस्य पक्वे, अग्निः, देवदूतः, देवस्थानं गत्वा, सर्वं देवेषु निवेदयति। अग्निना देवाः ज्ञातवन्तः यत् श्वानमांसं ऋषिभिः क्षुधायाम् खाद्यं विधीयते। तदा अग्निवचनात्, इन्द्रः श्येनरूपं धृत्वा, आकाशे विहायसा, मांसपूर्णं पात्रं गृहीत्वा गच्छति। एतत् दृष्ट्वा, शिष्याः ऋषिं सूचयन्ति — “पात्रं श्येनः, विपरीतबुद्ध्या, गृहीत्वा गतः, हे श्रेष्ठ ऋषे।” तदा भगवतः क्रोधः उत्पन्नः, हरिं शप्तुम् इच्छति; तद् ज्ञात्वा, देवाधिपः, पात्रं मधुना पूर्णं करोति। हरिः पुनः पात्रं उल्कासु स्थापयति, मधुना पूर्णम्। तद् दृष्ट्वा, विश्वामित्रः क्रुद्धः, कौशिकः इदं वचनम् उवाच — “सर्वं श्वानमांसं, अस्माकं श्रेष्ठं अमृतं दत्तं भवतु; अन्यथा त्वां भस्मीकर्तुं शक्नोमि।” इन्द्रः भयाकुलः उत्तरम् दत्तः — “मधुं यथाविधि समर्पय, पुत्रैः सह पिब; किम् एतत् अपवित्रं श्वानमांसं, हे महर्षे?” विश्वामित्रः अपि उवाच — “न, एकं भागं खादित्वा किम्? सर्वे जीवाः दुःखिता — तस्मात् तत् मधुं किम्, हे हरि?” “यदि सर्वेषां अमृतं भवेत्, तर्हि अहं शुद्धं अमृतं खादेयम्; अन्यथा, देवाः पितरः च श्वानमांसं खादन्तु। पश्चात् अहं तद् खादिष्यामि — मयि मिथ्या नास्ति।” ततः भयभीतः सहस्रचक्षुः मेघान् आह्वयति। सः अमृतोपमं जलं वर्षयति; तेन जीवाः अमृतयुक्ताः अभवन्, तद् हरिना यथाविधि समर्पितं पवित्रम् अमृतम्।