तस्य प्रियया अश्वीमूर्त्या पलायमानायाः, स स्वयम् अश्वरूपधारी ताम् अन्वगच्छत् यत्र यत्र उषा गतवती, हे भानु। प्रेमभावनया प्रेरितः कः न दुर्व्यवहारं करोति? सा भागीरथीं नदीं, अन्याः नद्यः, वनानि, उपवनानि च अतीत्य गतवती। दक्षिणाभिमुख्यौ नर्मदा विंध्यौ च अतीत्य, भयाकुला त्वष्टुः कन्या गौतमीं नदीं समुपागच्छत्। जनस्थानस्य ऋषयः रक्षका इति प्रसिद्धम्; अतः सा अश्व्या सह गौतमीतीरे ऋषिमठं प्रविष्टवती। ततः अश्वरूपधारी भानुः तत्र आगतः; जनस्थानस्य ऋषिकुमाराः अश्वं निरोधयितुं यतन्ते स्म, तदा उषापतिः कोपात् तान् ऋषीन् शप्तवान्—"युष्माकं निग्रहात् युष्माकं वटत्वं भविष्यति।" ततः ज्ञानदृष्ट्या ऋषयः अश्वं उषापतिं इति अवगच्छन्, हर्षेण भानुं देवानां देवेशं स्तुतवन्तः। ऋषिसंघैः स्तुतः भानुः अश्व्याः समीपं गतः; अश्व्याः मुखं अश्वस्य मुखं च संयोगम् अगच्छत्। पतिं विज्ञाय त्वष्टुः कन्या मुखेन वीर्यं निष्पादितवती; तयोः वीर्येण गङ्गायां द्वावश्विनौ उत्पन्नौ। तत्र देवाः, सिद्धाः, ऋषयः, नद्यः, गावः, ओषधयः, देवाः, नक्षत्रसमूहः च आगच्छत्। सप्ताश्वरथः पुण्यः, अरुणः सूर्यस्य सारथिः, यमः, मनुः, वरुणः, शनि विवस्वतः पुत्रः च तत्र समागच्छन्। यमुनानदी पुण्या, तापी महती च, स्वस्वरूपेण तत्र आगच्छताम्, हे मुने, विस्मयपूर्णे। तव दर्शनाय विस्मिताः तत्र आगच्छन्, पितामहः अपि आगतः; तस्य भावनां विज्ञाय सूर्यः पितामहे भाषितवान्— "उषायाः सुखाय, या परमं तपः आचरति, हे प्रजापते, मां यंत्रारूढं कुरु, मम तेजः बहुधा छिन्धि—यावत् तस्याः सुखं भवेत्, तावत् छिन्धि।" "एवं भवतु" इति उक्त्वा, त्वष्टा सोमनाथस्य साक्षात् तेजः विभाजनं कृतवान्; तस्मात् तत् स्थलम् प्रभासाख्यम् अभवत्। यत्र सा गौतमीतीरे अश्वरूपेण पतिसंयुक्ता अभवत्, यत्र अश्विनौ जातौ, तत् स्थलम् अश्वतीर्थाख्यम् अभवत्। तत् भानुतीर्थं, पंचवटस्य आश्रमः च, तापी यमुनाः च पितरं द्रष्टुं आगच्छताम्। अरुणा, वरुणा, गङ्गा नदीनां पुण्यसंगमे, देवाः स्वस्वतीर्थे समागच्छन्। तत्र नवसहस्राणि पुण्यतीर्थानि; स्नानदानाभ्यां तत्र अक्षयपुण्यं लभ्यते। स्मरणेन, जपेन, श्रवणेन वा, हे नारद, सर्वपापविमुक्तः धर्मात्मा सुखी च भवति। गारुडाख्यं तीर्थं सर्वविघ्ननिवारणम्; तस्य महात्म्यं कथयामि—शृणु, हे नारद। शेषस्य पुत्रः मणिनागः बलवान् अभवत्; गरुडभीत्या, भक्त्या च, शंकरं तुष्टवान्। ततः भगवतः महेश्वरस्य प्रसादात्, सर्पः वरं वृणोतु। "हे देव, गरुडभीतिः मम नास्तु" इति उक्त्वा, शंभुः "एवं भवतु" इति प्रतिज्ञाय गरुडभीतिं निवृत्तवान्। सर्पः गरुडभीतिः रहितः, क्षीरसागरस्य समीपे, अरुणस्य अनुजः यत्र निवसति, तत्र गतः। स सर्पः सुखेन शीतलतया तत्र विचरति; गरुडः अपि तत्र वसति, सापि तत्र आगच्छति। निर्भयम् विचरन्तं सर्पं दृष्ट्वा, गरुडः तं महाविषं गृहीत्वा स्वगृहं क्षिप्तवान्। गरुडबन्धेन तं सर्पं बद्ध्वा, गरुडः तं स्थगितवान्; तस्मिन्नेव काले नन्दी जगत्पतिं प्रार्थितवान्— "नूनं सर्पः न आगच्छति; गरुडेन ग्रस्तः वा बद्धः वा, हे देवेश। यदि सर्पः जीवति, विलम्बः न भवेत्।" नन्दिवचनं श्रुत्वा, शंभुः तत्त्वं विज्ञाय भाषितवान्। "सर्पः गरुडगृहे बद्धः; शीघ्रं गत्वा विष्णुं जगन्नाथं स्तुत्वा, बद्धं सर्पं कश्यपपुत्रं मम आज्ञया आनय।" नन्दिः स्वामीवचनं श्रुत्वा, श्रीविष्णोः समीपं गतः। स स्वयम् विष्णुं जगदाश्रयं निवेदितवान्। नारायणः प्रसन्नचित्तः गरुडं उवाच—"विनतापुत्र, मम आज्ञया सर्पं नन्दये देहि।" पक्षिराजः कम्पमानः तद्वचनं श्रुत्वा "न" इति उक्त्वा, कोपात् विष्णुं नन्दिसमीपे भाषितवान्— "यद् अत्यन्तं प्रियं, अन्ये स्वदासाय ददाति, किन्तु यद् अहम् आनयामि, तत् केवलं तव। त्र्यंबकः सर्पं नन्दये विमोचयिष्यति; यं सर्पं मया आनयितः, तं नन्दये दातव्यः। अहं सर्वदा त्वां वाहयामि; यद् मम, तत् तव भविष्यति। मया आनयितः सर्पः नन्दये दातुं न उचितम्।" "एवं सतां स्वामिनां सद्भृत्यानां न आचरितव्यम्। साधवः स्वदासाय ददाति; त्वं यं मया आनयितः, तं गृह्य गच्छ। त्वं मम बलात् युद्धे दानवान् जयसि, हे केशव, अहं बलवान्, तव स्तुतिः व्यर्था।" गरुडस्य वचनं श्रुत्वा, चक्रगदाधरः विष्णुः, नन्दिसमीपे स्थित्वा, लोकपालैः निरीक्षितः, हसन् अभवत्।