सूर्यपुत्रः तदा देवश्रेष्ठं प्रति समुपवर्णयामास—"एषा मम जननी नास्ति, या मां शप्तवती; जननी हि स्वपुत्रेषु कदापि कोपं न करोति, अपि चेद् विरुद्धं कर्म कुर्युः। यदि अहं बाल्ये किञ्चिदपि दुष्कृत्य उक्तवान् वा कृतवान् वा, सती जननी तत्र कोपं न कुर्यात्; अतः एषा मम जननी नास्ति। पुत्रैः कृतं यद् यत् शुभाशुभं वा, सर्वं तत् जनन्यैव गण्यते; तस्मात् सा 'जननी' इति कथ्यते। सा मम सदा दृष्ट्या मां दग्धुम् इच्छन्तीव, वाक्यैश्च अग्नितुल्यैः क्रूरैः भाषते—एषा मम जननी नास्ति।" एवं पुत्रस्य वचनानि श्रुत्वा सविता चिन्तयामास—"एषा छाया नास्य जननी, उषा तु तस्य जननी, सा तु अन्यत्र वर्तते।" सवितुः शान्त्यर्थं, तपस्यासक्तया, उत्तरकुरुषु, त्वष्टुः कन्या अश्व्याकारेण तिष्ठति। तत्र ताम् अवगम्य, भगवान् सूर्यः स्वप्रियायाः समीपं ययौ, सः अपि अश्वरूपं धारयन्। अश्व्याकारेण तां दृष्ट्वा, सः अश्वरूपधारी स्वयम् तामन्वधावत्; तस्य कामातुरस्य अश्वस्य हिहिङ्कारं दृष्ट्वा शृत्वा— उषा, पतिसंयोगपरायणा, तस्य समीपगमनात् भयाकुला, तं कोऽयं इति न जञात्वा, द्रुतं दक्षिणदिशं पलायिता—"कः मां रक्षिष्यति—मुनयो वा देवाः किल?" इति चिन्तयन्ती। सा अश्व्याकारेण पतिस्नेहिता पलायमाना, सः अपि अश्वरूपधारी तामनुययौ, यत्र यत्र उषा ययौ, तत्र तत्र सः अपि। कामवेगवशात् कः नु दुर्व्यवहारं न कुर्यात्? सा भागीरथीं, अन्यांश्च नद्यः, वनानि, उपवनानि च अतीत्य ययौ। नर्मदां च विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखं तीर्त्वा, भयाकुला त्वष्टुः कन्या गौतमीं नद्यं प्राप। जनस्थानस्य मुनयः रक्षका इति श्रूयते; तस्मात् सा अश्व्या सह गौतमीतीरे मुनिनां आश्रमं प्रविश्य स्थितवती। तदा अश्वरूपधारी भानुः अपि तत्र आगतः; जनस्थानमुनिपुत्राः तम् अश्वं निग्रहितुम् अयत्नन्, तदा कोपात् उषायाः पतिः तान् मुनीन् शप्तवान्—"युष्माकं निग्रहेण, युष्मान् उडुम्बरवृक्षान् करिष्यामि।" ज्ञानदृष्ट्या मुनयः तम् अश्वं उषापतिं भानुम् इति जञात्वा, हृष्टाः तम् देवराजं स्तोतुम् आरब्धवन्तः। मुनिगणैः स्तुतः भानुः तदा अश्व्याः समीपं गतः; अश्व्या मुखं च अश्वस्य मुखं च संयोजितम्। तदा त्वष्टुः कन्या पतिं जञात्वा, स्वमुखेन बीजं ससर्ज; तयोः बीजसम्भूतौ अश्विनौ गङ्गायां जातौ। तत्र देवगणाः, सिद्धाः, मुनयः, नद्यः, गावः, ओषधयः, देवाः, ज्योतिर्गणाश्च समाययुः। सप्ताश्वयुक्तं पुण्यरथं, सूर्यस्य सारथिररुणः, यमः, मनुः, वरुणः, शनिश्च विवस्वतः पुत्रः तत्र समागताः। पुण्या यमुनानदी, महानदी तापी च स्वस्वरूपेण तत्र आगताः, विस्मयपूर्णाः। त्वां दृष्ट्वा विस्मिता, सः पितामहः अपि तत्र आगतः। तस्य मनोऽभिप्रायं विज्ञाय, सूर्यः स्वश्वशुरं प्रति उवाच—"उषायाः परमानुष्ठानसंपन्नायाः प्रीत्यर्थं, हे प्रजापते, मां यन्त्रारूढं कृत्वा, मम तेजः बहुधा छिन्धि—यावत् तस्या: सुखाय भवेत्, तावत्।" तत् श्रुत्वा त्वष्टा "एवं भवतु" इति प्रतिश्रुत्य, सोमनाथस्य सन्निधौ तेजोविभागं चकार; तस्मात् सः देशः प्रभाससंज्ञः अभवत्। यत्र सा पतिसंयोगं प्राप गौतमीतीरे अश्वरूपेण, यत्र अश्विनौ जातौ, सः देशः अश्वतीर्थ इति कथ्यते। तत् भानुतीर्थं नाम, तथा पंचवट्याश्रमः अपि; तापी यमुनया सह पित्रदर्शनाय तत्र आगताः। पुण्ये तीर्थसङ्गमे अरुणा, वरुणा, गङ्गा च, देवाः स्वस्वतीर्थे समागताः। तत्र नवसहस्राणि पुण्यतीर्थानि; स्नानदानाभ्यां तत्र अक्षयपुण्यलाभः स्यात्। एतद् यः स्मरति, पठति, शृणोति वा, स सर्वपापैः विमुक्तः, धर्मात्मा, सुखभाग् भवति, हे नारद। गुरुत्वेन प्रसिद्धं तीर्थं गारुडं सर्वविघ्ननाशनं; तस्य माहात्म्यं कथयिष्यामि—शृणु, हे नारद। शेषस्य महाबलवान् पुत्रः मणिनागः नाम आसीत्; सः गारुडभीतः, भक्त्या शंकरं तुष्टाव। तदा प्रसन्नः महेश्वरः तं नागश्रेष्ठं उवाच—"वरं वृणीष्व, नाग।" नागः उवाच—"हे प्रभो, गारुडभीतः मां रक्ष।" शम्भुः उवाच—"एवं भवतु; त्वं गारुडभीरुत्वात् विमुक्तो भविष्यसि।" सः नागः गारुडभीतः विहाय निर्भयः तस्मात् देशात् निर्गतवान्, यत्र अरुणस्य अनुजः क्षीरसागरे शेषः तिष्ठति, तत्र सागरतीरे वसति। सः नागः सुखेन शीतलेन च तत्र विचरति; गारुडः अपि तत्र वसति, सः अपि तत्र गच्छति। नागं निर्भयमवलोक्य, गारुडः तं नागश्रेष्ठं गृहित्वा स्वगृहे क्षिप्तवान्। तं नागश्रेष्ठं गारुडबन्धनैः बद्ध्वा, गारुडः तं दृढं धारयामास; तस्मिन्नेव काले, नन्दी जगत्पतिं प्रति उवाच—"नागः न आगच्छति; सः गारुडेण भक्षितो वा बद्धो वा, हे देवाधिप। यदि नागः जीवेत्, न विलम्बेत।" नन्दिवचनं श्रुत्वा, शम्भुः तदर्थं जञात्वा, तदा वाक्यं प्राह।