प्रियः, श्रुणु सानातनधर्मस्य दिव्यकथां। उषा, तुष्टया चाया, गूढं बालानां विषयं अन्यत्र न प्रकाशयेत् इति उषा आह। चाया तथेति प्रत्यवदत्, ततः उषा गृहात् निर्गता। शीघ्रं गत्वा, शान्तरूपं इच्छन्ती, उषा तवष्टुः पितुः गृहम् अगच्छत्, सर्वं तस्मै निवेदयामास। तवष्टा, विस्मितः, पुत्र्याः स्नेहेन, उषां सम्बोध्य अवदत्—"पत्नी स्वयं कर्तुम् उचितं न, तव पुत्राः पतिः च सूर्यः कथं भविष्यन्ति? भीतः अस्मि, तवष्टः निरुद्धः—पुनः पतिगृहं प्रतिगच्छ।" पितुः एवं उक्ता, उषा पुनः पुनः प्रतिषेधयामास, ततः शीघ्रं उत्तरकुरुक्षेत्रं तपस्यै जगाम। तत्र, अश्वरूपं धारयन्ती, उषा कठोरं तपः अकरोत्, मनः प्रियस्मिन् सूर्ये स्थितम्, यं द्रष्टुं सहनं न शशाक। एतस्मिन् काले, चाया, उषायाः रूपं गृह्णाति, पतिसंयुक्ता तत्र वासं अकरोत्, तस्यां बालाः अभवन्। चायायाः पुत्राः सावर्णिः च शनिः च विष्टिः च, दुश्चरित्रा कन्या, एते चायायाः पुत्राः, याः सदा पक्षपातं अकरोत्। उषायाः पुत्रेषु, यमः चायायाः पक्षपातं दृष्ट्वा कुपितः अभवत्। दक्षिणदिक्पतिः यमः, मातुः अन्यायेन उद्विग्नः, चायां पादेन ताडयामास। चाया शप्तवती—"पापिन्, मम आज्ञया तव पादः पततु!" ततः यमस्य पादः शुष्कः अभवत्, दुःखेन रुदन्, पितरं सवितरं गत्वा सर्वं निवेदयामास। यमः उवाच—"एषा मम माता न, या मां शप्तवती; माता स्वपुत्रेषु कुपिता न भवति, अपि च तेषां विरुद्धं आचरन्ति। यदि बाल्ये मया किञ्चित् दुष्कृतं वा कृतम्, सत्यमाता कुपिता न भवति; अतः एषा मम माता न।" पुत्रस्य सर्वं कर्म, शुभं वा अशुभं वा, मातुः एव सम्बन्धि; तस्मात् सा 'माता' इति कथ्यते। सा सदा मां दृष्ट्वा दाहं यथा सन्दर्शयति, वाक् च अग्निवत् तीक्ष्णं भाषते—एषा मम माता न। एवं पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, सविता चिन्तयामास—"चाया न तस्य माता, उषा तस्य माता, सा अन्यत्र।" शान्त्यर्थं, तपस्यै उत्तरकुरुषु, तवष्टुः कन्या अश्वरूपे तत्र वसति। तत्र सा इति ज्ञात्वा, सूर्यः स्वप्रियायाः समीपं जगाम, सः अपि अश्वरूपं धृतवान्। तं अश्वरूपेण आगतम् दृष्ट्वा, अश्वपुङ्गवः ताम् अन्वगच्छत्; अश्वस्य ह्रेषितं श्रुत्वा, उषा पतिस्मरणे स्थिता, भयेन कम्पमाना, न जानाति कः सः। सा दक्षिणां दिशं शीघ्रं पलायिता, चिन्तयन्ती—"कः मां रक्षिष्यति—ऋषयः वा देवाः वा?" सा प्रियास्वरूपा अश्वा पलायिता, सः अश्वरूपेण ताम् अन्वगच्छत्, यत्र यत्र उषा गतवती। प्रेमस्य प्रभावेण कः अनुचितं न आचरति? सा भागीरथीं नदीं, अन्याः नद्यः, वनानि, उपवनानि च अतीत्य गतवती। नर्मदां च विंध्यं च दक्षिणदिक्प्रतीक्ष्य, भयविह्वला तवष्टुः कन्या गौतमीं नदीं प्राप्तवती। ज्ञायते जनस्थानस्य ऋषयः रक्षकाः; अतः सा अश्वया सह गौतमीतीरे ऋष्याश्रमं प्रविष्टा। तत्र अश्वः, भानुः स्वयम्, तत्र आगतः; जनस्थानस्य ऋषिकुमाराः अश्वं नियंत्रयितुं प्रयत्नं अकरोत्, क्रोधात् उषापतिः तान् ऋषीन् शप्तवान्—"यूयं मां नियंत्रयन्ति, अतः उदुम्बरवृक्षाः भविष्यथ।" ज्ञानदृष्ट्या ऋषयः अश्वं उषापतिं इति ज्ञात्वा, हर्षेण भानुं देवाधिदेवं स्तुतवन्तः। ऋषिसंघैः स्तुतः, भानुः अश्व्याः समीपं गच्छति; अश्व्याः मुखं अश्वस्य मुखं संयोगं प्राप्नोति। तवष्टुः कन्या पतिं ज्ञात्वा, मुखात् वीर्यं निष्क्रान्तवती; तयोः वीर्येण गङ्गायां द्वौ अश्विनौ जातौ। तत्र देवसंघः, सिद्धाः, ऋषयः, नद्यः, गावः, ओषधयः, देवाः, ज्योतिर्गणाः आगच्छन्। सप्ताश्वयुक्तं पुण्यरथं, अरुणः सूर्यस्य सारथिः, यमः, मनुः, वरुणः, शनिः विवस्वतः पुत्रः च तत्र आगच्छन्। पुण्या यमुना नदी, महती तापी नदी, स्वस्वरूपेण तत्र आगच्छन्, हे मुने, विस्मयपूर्णाः। त्वां दृष्ट्वा विस्मिताः, पितामहः अपि आगच्छत्। तस्य अभिप्रायं ज्ञात्वा, सूर्यः पितामहं सम्बोध्य अवदत्—"उषायाः आनन्दाय, या परमं तपः करोति, हे प्रजापते, मां यन्त्रारूढं कुरु, मम प्रभां अनेकेषु भागेषु छिन्धि—या तस्याः सुखाय भवति, तावत् छिन्धि।" तवष्टा तथेति उक्त्वा, सोमनाथस्य सन्निधौ, प्रभायाः विभागं अकरोत्; तस्मात् तत्र 'प्रभास' इति प्रसिद्धम्। यत्र सा पतिसंयुक्ता गौतमीतीरे अश्वरूपेण, यत्र अश्विनौ जातौ, तत्र 'अश्वतीर्थ' इति कथ्यते। तद् 'भानुतीर्थ' च, पंचवटाश्रमः च। तापी यमुना च पितरं द्रष्टुं आगच्छत्। पुण्यसंगमे अरुणा, वरुणा, गङ्गा च, देवाः स्वस्वतीर्थे तत्र एकत्रिताः। तत्र नवसहस्रतीर्थानि पुण्यवर्धनानि; स्नानं दानं च तत्र अक्षयपुण्यं ददाति। एतत् स्मरणं, पाठं, श्रवणं वा, हे नारद, सर्वपापविमुक्तिः, धर्मलाभः, सुखप्राप्तिः च भवति।