शृणु, भगवन्, पावनं पुण्यकथां यथाशास्त्रम्। जनकानां यज्ञशाला या जनस्थानमिति कीर्तिता, सा चत्वारि योजनानि व्याप्य स्थिताऽस्ति। तस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापक्षयः सञ्जायते। तत्र स्नानदानपितृयज्ञस्मरणयात्राभक्तिसेवाभिः सर्वकामानवाप्नोति, मोक्षं च लभते। तत्रैव पावनौ पुण्यौ अरुणा वरुणेती द्वे नद्यौ, तयोः संगमः गङ्गायां परमपवित्रः कथ्यते। तस्य पापनाशनस्योत्पत्तिं शृणु। कश्यपस्य ज्येष्ठः पुत्रः सूर्यः, त्रैलोक्यविख्यातः सदा पूजितः, सप्ताश्वरथसंयुक्तः, त्रिलोक्यचक्षुः, तीक्ष्णरश्मिः। तस्य पत्न्युषा तवष्टुः कन्या, त्रिषु लोकेषु रूपसम्पदा श्रेष्ठा। सा पतिसंयोगजं तीव्रं तापं सहितुं न शक्ता, चिन्तयामास—"किं करिष्यामि?" तस्याः पुत्रौ वैवस्वतः मनुश्च यमश्च महाभागौ, कन्या च पावनी यमुनानदी, तदाश्चर्यकारणं शृणु। सा स्वस्यैव छायामात्मरूपिणीं सुसंस्कृत्य, तामुवाच—"मम आज्ञया पतिं पुत्रांश्च पालय। यावदहं प्रत्यागच्छामि, तावत् पतिस्नेहिनी भव।" "कस्यापि, विशेषतः पुत्रेषु, एषा गोपनीया न वक्तव्या," इति चोक्त्वा, छाया प्रत्युवाच—"एवं भवतु।" उषा स्वगृहात् निर्गता। सा शीघ्रं प्रयता शान्तरूपमिच्छन्ती पितुर्गृहं तवष्टुः समीपमगच्छत्। तत्र सर्वं न्यवेदयत्। तवष्टा विस्मितः स्नेहात् तामुवाच—"स्त्रियाः स्वेच्छया गमनं न युक्तम्। तव पुत्राः पतिश्च सूर्यः कथं भविष्यन्ति? अहं भीतः, नियतः अस्मि। पुनः पतिगृहं प्रतिगच्छ।" पितुर्वचः श्रुत्वाऽपि सा पुनः पुनर्निराकृत्य, शीघ्रं कुरुप्रदेशं प्रतस्थे तपःकर्तुम्। तत्र अश्वरूपिणी भूत्वा, प्रियपतिस्मरणपरायणा, तीव्रं तपः समाचरत्। तावता छाया, उषारूपधारिणी, सूर्येण सह वसन्ती, पुत्रानजनयत्—सावर्र्णिं शनिश्च विष्टिं च दुष्टकन्यां, तान् सदा पक्षपातपूर्वकं पालयामास। उषायाः पुत्रेषु यमः मातरं छायां पक्षपातदोषात् कोपं चकार। दक्षिणदिक्पतिर्यमस्तु छायां पादेन ताडयामास। सा शप्तवती—"पादस्ते पततु, पापिन्!" ततः तस्य पादः शुष्कः, सः पीडया रुदन् पितरं सवितारं गत्वा सर्वं न्यवेदयत्। "एषा न मम माता, यः मां शप्तवती। जननी स्वपुत्रेषु कदापि न कुप्यति। यदि बाल्येऽप्यहं किञ्चिदपकारं कृतवान्, सती माता न कुप्यति। अतः एषा न मम माता। पुत्रैः यद्वा शुभं यद्वा अशुभं कृतं, सर्वं जनन्यै एव। अतः सा माता इति कथ्यते। सदा मां दग्धुमिव पश्यति, वदति च अग्निसमशब्दैः—एषा न मम माता।" एवं पुत्रवचनं श्रुत्वा सविता चिन्तयामास—"एषा छाया नास्य माता, उषैव तस्य माता परत्र। सा शमाय मम, तपस्यन्यत्र, उत्तरकुरुषु, तवष्टुः कन्या अश्वरूपिणी वसति।" इति ज्ञात्वा, सूर्यः तत्र यत्र प्रिया अश्वरूपिणी स्थिताऽभूद्, अश्वरूपं गृहीत्वा जगाम। सः अश्वरूपधारी तां मारीचिं दृष्ट्वा, तामन्वधावत्। तस्याः समीपे कामातुरस्य हयस्य ह्रेषितं दृष्ट्वा श्रुत्वा, पतिस्मरणपरायणा उषा भीता न जानन्ती कः सः। सा दक्षिणदिशं शीघ्रं पलायिता—"को मां त्रातुं शक्नोति? ऋषयः वा देवाः वा?" इति चिन्तयन्ती। सा प्रियाया अश्वरूपिण्या पलायमानायाः पृष्ठतः स एव हयरूपी सूर्यः सर्वत्र अन्वधावत्। प्रेमवेगेन कः न दुष्कृत्यं करोति? सा भागीरथीं, अन्याः नद्यः, वनानि, उपवनानि च तीर्त्वा, नर्मदां च विन्ध्यं च दक्षिणाभिमुखौ, भीतया तवष्टुः कन्या गौतमीं प्राप। जनस्थानस्य ऋषयः रक्षका इति प्रसिद्धम्। तत्र सा अश्व्या सह गौतमीतीरस्थं ऋष्याश्रमं प्रविवेश। तत्रैव सूर्यः अश्वरूपधारी समुपाजगाम। जनस्थानस्य ऋषिपुत्रा हयं निरोधुमिच्छन्तः तं रुद्धुम् उद्यताः। कोपात् उषापतिः तान् ऋषीन् शप्तवान्—"युष्माकं रूपं उडुम्बरवृक्षत्वं भविष्यति।" ऋषयस्तु ज्ञानदृष्ट्या तं सूर्यं भगवन्तमवगम्य, हृष्टाः प्रणम्य तम् ईश्वरं स्तोतुम् आरब्धाः। ऋषिसंघैः स्तूयमानः सूर्यः तां मारीचिं समीपमगच्छत्। अश्वमुखे अश्व्याः मुखं संयोगमभूत्। तदा तवष्टुः कन्या पतिं विज्ञाय, मुखात् बीजं ससर्ज। तयोः बीजयोः गङ्गायां अश्विनौ द्वौ अप्यजायताम्। तत्र देवगणाः, सिद्धाः, ऋषयः, नद्यः, गावः, ओषधयः, देवाः, ज्योतिरगणाश्च समागताः। इति भाग्यशाली कथा पावनी सम्प्रवृत्ता।