नृपते, धर्मज्ञ, तव जन्मसम्बन्धिनं शृणु। चत्वारि आश्रमपदानि, तेषां कर्म द्वारमिति विद्वान्, श्रेष्ठमान्य। तेषु चतुर्षु आश्रमेषु गार्हस्थ्यं श्रेष्ठं पुण्यतमं स्मृतम्; तस्मात् तस्मात् भोगश्च मोक्षश्च तस्मादेव जायते—एष मे मतिः। एवं श्रुत्वा जनकः सह याज्ञवल्क्येन, वरुणं सम्यगर्चयित्वा पुनरुवाचतुः। किं तद् क्षेत्रं, किं वा तीर्थं येन भोगमोक्षौ लभ्येते? तन्मे वद, देवश्रेष्ठ, सर्वज्ञ, नमोऽस्तु ते। पृथिव्यां भारतं देशः, तत्र दण्डकं पुण्यतमम्; तस्मिन्क्षेत्रे क्रियमानानि कर्माणि जनानां भोगमोक्षदायकानि भवन्ति। पुण्येषु जलासु गौतमी गङ्गा श्रेष्ठा, सा जनानां मोक्षदा; तत्र यज्ञदानाभ्यां भोगमोक्षौ लभ्येते। एवं वरुणवचनं श्रुत्वा याज्ञवल्क्यजनकौ तेन अनुमोदितौ स्वपुरीं प्रत्यागच्छताम्। तत्र जनकः अश्वमेधादीन्युत्तमानि यज्ञान् अकरोत्, तस्मिन्यज्ञे याज्ञवल्क्यः ब्राह्मणश्रेष्ठः कर्ता बभूव। गङ्गातटे वसन् स राजा यज्ञैः मोक्षं प्राप, तथा अन्येऽपि जनकनाम्नः नृपाः तत्रैव कर्मणा मोक्षं प्राप्नुवन्। सौभाग्यवन्तः गौतमीगुणेन मोक्षं प्रापुरिति, ततः प्रभृति तद् पुण्यक्षेत्रं जनस्थानमिति विख्यातम्। जनकानां यज्ञशाला जनस्थानमिति कथ्यते, सा चत्वारि योजनानि विस्तीर्णा; तस्य स्मरणमात्रेण सर्वपापानि नश्यन्ति। तत्र स्नानेन, दानेन, पितृकृत्येन, क्षेत्रस्मरणेन, गमनतः, भक्त्या सेवया वा सर्वकामान् प्राप्नोति, मोक्षं च लभते। अत्रैव अरुणा वरुणेति पुण्ये तीर्थे शुभे च, तयोः सङ्गमः गङ्गायां श्रेष्ठं तीर्थमिति मुने। तस्य सर्वपापकृत् यः उत्पत्तिं शृणु—कश्यपस्य ज्येष्ठपुत्रः सूर्यः, त्रिलोक्यां प्रसिद्धः। स एव त्रिलोक्याः नेत्रं, तीक्ष्णरश्मिः, सप्ताश्वरथसंयुक्तः, सर्वैः पूजितः; तस्य पत्नी उषा, त्वष्टुः कन्या, त्रिषु लोकेषु रूपेण श्रेष्ठा। सा पतिसंयोगेनात्यन्ततापं न शशाक सहितुम्, चिन्तयामास—किं करिष्यामि इति। तस्याः पुत्रौ मनुर्वैवस्वतः, यमः च, कन्या च पुण्या यमुनां नदी—अद्य विस्मयकारणं शृणु। सा स्वच्छायां स्वसदृशीं सृष्ट्वा, उषा तां उवाच—मम सदृशी भव। मम आज्ञया मम पतिं पुत्रांश्च पालय, यावदहम् पुनरागच्छामि, तावद् पतिप्रियाभूत्वा वस। कस्यापि, विशेषतः पुत्रेषु, एष रहस्यं मा वद। छाया प्रत्युवाच—एवं भवतु, इति; उषा गृहम् त्यक्त्वा निर्गता। एवमुक्त्वा सा शीघ्रं गता, शान्तरूपेच्छया; उषा त्वष्टुः गृहम् अगच्छत्, तत्र सर्वं न्यवेदयत्। त्वष्टा विस्मितः, पुत्र्यां स्नेहात् उवाच—स्त्रीणां स्वेच्छया गमनं न उचितम्; तव पुत्राः पतिश्च कथं भविष्यन्ति? अहं भीतः, नियतः अस्मि—पुनः पतिगृहं प्रतिगच्छ। पित्रा एवं उक्ता सा पुनः पुनरप्यननुज्ञाय, शीघ्रं कुरुक्षेत्रस्य उत्तरदेशं तपोव्रतम् अन्वगच्छत्। तत्र अश्वरूपिणी भूत्वा उषा घोरं तपः कुर्वती, मनसा पतिं सूर्यं स्मरन्ती स्थितवती। एतस्मिन्नन्तरे, छाया उषारूपिणी पतिसहितं वसन्ती, पुत्रान् अप्यजनयत्—सावर्णिः शनिश्च, विष्टिः दुश्चरित्रा कन्या, छायायाः पुत्राः, या सदा पक्षपातं कुरुते स्म। उषायाः पुत्रेषु, यमः छायायाः पक्षपातात् क्रुद्धो बभूव। दक्षिणदिग्पतिः यमः छायां पादेन ताडयामास अन्यायदर्शनात्। सा शप्तवती—पादस्ते पततु, पाप! इति; तदा तस्य पादः क्षीणः, स दुःखार्तः रुदन् पितरं सवितारं गत्वा सर्वं न्यवेदयत्। ‘एषा न मम माता, देवश्रेष्ठ, यः मां शप्तवती; माता पुत्रेषु कदापि कोपं न करोति। बाल्ये यदि किञ्चित् कृतमपि, माता न कुप्यति; अतः एषा न मम माता। पुत्रेण यद् यद् कृतं, सर्वं मातरि एव, तस्मात् सा माता। सा मां सदा दाहयन्तीव पश्यति, अग्निसमानि वचनानि वदति—एषा न मम माता।’ एवं पुत्रवचनं श्रुत्वा सविता चिन्तयामास—‘एषा छाया नास्य माता, उषा अस्य माता, सा अन्यत्र। मम शान्त्यर्थं, तपस्यन्यत्र, उत्तरकुरुषु, त्वष्टुः कन्या अश्वरूपिणी वसति।’ तत्र सा इति ज्ञात्वा, सूर्यः स्वयम् अश्वरूपं धारयित्वा, तत्र यत्र सा प्रिया अश्वरूपिणी स्थितवती, तत्र गतः। तां अश्वरूपिणीं दृष्ट्वा, सः अश्वरूपधारी तां अनुययौ; तदा तस्य रुतं श्रुत्वा, रतिपिपासितस्य अश्वस्य धावनं च दृष्ट्वा— उषा पतिस्मरणपरायणा, तस्य समीपगमनं न ज्ञायन्ती, भीता बभूव। सा दक्षिणदिशं शीघ्रं प्रधाव्य, मनसा चिन्तयामास—‘कः मां रक्षिष्यति? किल मुनयः वा देवाः वा?